بررسی مسائل شرعی

بسم الله الرحمن الرحیم

کاشف الغطاء : و منها: صوم ستّة أيّام بعد عيد الفطر، و تركه أولى.[1]

در عروه آمده و منها: صوم ستّة أيّام بعد عيد الفطر بثلاثة أيّام أحدها العيد [2]

خميني: في استحباب صومها بالخصوص تأمّل‌[3]
فاضل : في استحبابه بالخصوص إشكال كبعض ما قبله.[4]

ظاهرا مستند این مسئله دو رایت در این مورد است

اول : خبر الزهدي: وَ أَمَّا الصَّوْمُ الَّذِي صَاحِبُهُ فِيهِ بِالْخِيَارِ فَصَوْمُ يَوْمِ الْجُمُعَةِ وَ الْخَمِيسِ وَ صَوْمُ الْبِيضِ وَ صَوْمُ سِتَّةِ أَيَّامٍ مِنْ شَوَّالٍ بَعْدَ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ صَوْمُ يَوْمِ عَرَفَةَ وَ صَوْمُ يَوْمِ عَاشُورَاءَ فَكُلُّ ذَلِكَ صَاحِبُهُ فِيهِ بِالْخِيَارِ إِنْ شَاءَ صَامَ وَ إِنْ شَاءَ أَفْطَرَ[5]

روایت طبق نظر مجلسی ضعیف است [6] که با ادله من بلغ البته با اختلاف مبنی درست می شود و در این روایت به صورت مطلق شش روز ماه شوال بعد از ماه رمضان را مستحب شمرده است

لما رواه العامة عن رسول اللّٰه صلّى اللّٰه عليه و آله أنّه قال: (من صام رمضان و أتبعه بستّ من شوّال فكأنّما صام الدهر) [7]

این روایت هم مطلق است و شش روز بعد از رمضان را مستحب شمرده است

و إطلاق تلك الأخبار يقتضي عدم الفرق بين كون الستة متصلة بالعيد أو منفصلة عنه، [8]

اما از طرفی روایت دیگری داریم که از روزه گرفتن سه روز بعد از عید فطر و قربان نهی شده است

دوم : 2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْمُكَارِي عَنْ زِيَادِ بْنِ أَبِي الْحَلَّالِ قَالَ قَالَ لَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع لَا صِيَامَ بَعْدَ الْأَضْحَى ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ وَ لَا بَعْدَ الْفِطْرِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ إِنَّهَا أَيَّامُ أَكْلٍ وَ شُرْبٍ.[9]

از لحاظ سند این روایت هم ضعیف است [10] هر چند برخی روایت را صحیح دانسته اند [11]

اما از لحاظ دلالت از سه روز روزه گرفتن بعد از عید فطر و قربان نهی شده و معلل شده که این ایام روزهای خوردن و آشامیدن است.

در بدو امر به نظر میرسد بین دو روایت تعارض وجود داشته که باید حل شود

ظاهرا کاشف الغطاء با تقدیم روایت ابی الحلال کلا استحباب شش روز بعد از عید را نپذیرفته وترک آنر ا بهتر دانسته است منتهی به نظر می رسد که اقایان خمینی و فاضل هم همین نظر را پذیرفته اند و نوشته اند " في استحبابه بالخصوص إشكال " که مشعر به این است که چون روزه تمام ایام سال مستحب است و از جمله این ایام و با تعارض بین دو دسته روایت استحباب مخصوص و منقصت ان بین این دو روایت تعارض و تساقط روی میدهد ولی عموم استحباب روزه تمام ایام سال به قوت خود باقی می ماند

در صورتی که اگر تعارض را قبول کنیم همانطور که روایت ابی الحلال با روایتی که مخصوصا روزه این ایام را مستحب می داند معارض است با روایات دال بر استحباب کل سال هم تعارض نموده و وجهی برای بقاء استحباب مطلق برای این سه روز باقی نمی ماند.

اما مرحوم سید بین دو روایت جمع دلالی نموده

إطلاقها يقيد بما يدل على كراهة الصوم بعد العيد بلا فصل[12]

یعنی طبق روایت ابی الحلال سه روز منهی است و طبق خبر الزهدي شش روز از ما شوال مستحب است و وجه جمع این است که بلا فاصله بعد از عید روزه نگیرد بلکه بعد از سه روز بگیرد

از طرفی کسانی که این وجه جمع را پذیرفته اند تصور کردهاند که روایت الزهدی مطلق است و شامل شش روز متصل بع عید فطر یا منفصل از ان می شود و دارند " و إطلاق تلك الأخبار يقتضي عدم الفرق بين كون الستة متصلة بالعيد أو منفصلة عنه، " در حالی که روایت الزهدی اصلاق ندارد بلکه تصریح دارد که بعد از شهر رمضان که ظاهر در اتصال ان است نه انفصال از ماه رمضان لذا این وجه جمع هم چندان مناسب نیست و بیشتر تعارض و تساقط دو روایت به ذهن خطور میکند .

منتهی سوال این است که در این وجه جمع مستحب است روز چهارم شوال تا شش روز روزه بگیرد یا از روز پنجم تا شش روز روزه بگیرد . که مرحوم سید روز عید را یکی از ان سه روز قرار داده است و از روز چهارم مستحب دانسته است که با ظاهر روایت نمیسازد چون در روایت آمده سه روز بعد از فطر که ظاهرش این است که علاوه بر روز عید ؛ سه روز دیگر نه اینکه سه روز بعد از ما ه رمضان لذا در این حالت باید گفت روزه مستحب از روز پنجم شوال شروع می شود و تا روز یازدهم شوال استمرار پیدا میکند.

اما شاید بتوان گفت روایت ابی الحلال دال بر منقصت روزه در این ایام نیست بلکه ارشاد به حکم عرف است که معمولا بعد از یک ماه روزه داری مردم مشتاق خوردن آشامیدن هستند یا در روز عید قربان مردم در پی قربانی کردن مشغول خوردن گوشت قربانی می شوند و موقعیت روزه گرفتن نیست . لذا اصلا تعارضی با خبر الزهدی یا ادله استحباب روزه تمام ایام سال نداشته و استحباب خاص و عام این ایام به جای خود باقی است

هر چند اقایان با کمک همین روایت درمورد عید قربان مخصوصا درمورد کسانی که در منی هستند حکم به تحریم روزه گرفتن کرده اند که نشان از مولویت دانستن حکم درنظرشان است .

و أمّا المحظور فصوم يومي العيدين، و صوم يوم الثلاثين من شعبان بنيّة أنّه من رمضان، و صوم أيّام التشريق لمن كان بمنى ناسكا كان أو لا،[13]

به نظر می رسد وجه جمع مرحوم سید چندان با سیاق روایات مناسبت ندارد یعنی یا باید به کراهت بلکه حرمت روزه لا اقل تا سه روز بعد از عید فطر مثل عید قربان قائل شد و یا با تعارض روایات اصل استحباب و حرمت و کراهت روزه این ایام غیر قابل اثبات است و این ایام از تحت عنوان عام استحباب روزه تمام سال هم خارج می شود و لو کراهت آن هم ثابت نشود .

محمد عطایی 5/2/02

الف ) استحباب یا کراهت شش روز روزه بعد از عید فطر محل تامل است .

ب) قول به استحباب از روز چهارم یا پنجم شوال هم قابل دفاع نیست

[1] . كشف الغطاء عن مبهمات الشريعة الغراء (ط - الحديثة)؛ ج‌4، ص: 51

[2] . العروة الوثقى (المحشى)؛ ج‌3، ص: 660

[3] . العروة الوثقى مع التعليقات؛ ج‌2، ص: 76

[4] . العروة الوثقى مع تعليقات الفاضل؛ ج‌2، ص: 66

[5] . الكافي (ط - الإسلامية)؛ ج‌4، ص: 86

[6] . مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، ج‌16، ص: 241‌

[7] . تذكرة الفقهاء (ط - الحديثة)؛ ج‌6، ص: 198

[8] . مصباح الهدى في شرح العروة الوثقى، ج‌9، ص: 68

[9] . الكافي (ط - الإسلامية)؛ ج‌4، ص: 148

[10] . مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، ج‌16، ص: 363

[11] . مدارك الأحكام في شرح عبادات شرائع الإسلام، ج‌6، ص: 281‌ و مناهج الأخيار في شرح الاستبصار، ج‌2، ص: 269

[12] . مصباح الهدى في شرح العروة الوثقى، ج‌9، ص: 68

[13] . تفصيل الشريعة في شرح تحرير الوسيلة - الصوم و الاعتكاف؛ ص: 333