بررسی مسائل شرعی

بسم الله الرحمن الرحیم

1 – آیا استطاعت برای عمره مفرده سبب وجوب ان برای فرد نایی می شود ؟

ج )  اگر دلیل وجوب عمره مفرده ایه شریفه وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ باشد. اصل وجوب عمره مسلم است ؛ و به مقتضی ادله کسی که عمره تمتع را انجام داده باشد کفایت از عمره مفرده میکند. اما کسی که وظیفه او حج تمتع است اما هنوز عمره را انجام نداده است باید عمره را انجام دهد و وجهی برای عدم وجوب ندارد و موید این معنی این است که کسی که وظیفه او حج تمتع است ا گر به علتی مجبور شود حج افراد انجام دهد باید بعد از آن عمره مفرده بجا اورد.

2 – آیا هزینه مهمانی قبل و بعد از سفر حج و سوغاتی مناسب شان جزء هزینه حج و شرائط استطاعت محسوب می شوئد. به گونه ای که اگر فرد نداشت مستطیع نباشد و اگر برای آن قرض نمود از استطاعت ساقط شود ؟

ج ) بنا بر اینکه مراد از استطاعت در آیه شریفه مَنِ اسْتَطٰاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا  استطاعت عرفی باشد که ظاهر ایه شریفه همین معنی است تمام این موارد جزء استطاعت عرفیه است ؛ بنا بر این کسانی که مخارج عرفی قبل و بعد از سفر حج را ندارند و نمی توانند سوغاتی مناسب تهیه کنند عرفا مستطیع نبوده و واجب نیست حج بروند. وظاهرا اگر بروند کفایت از حجه الاسلام نکند . و لازم هم نیست قرض کند و اگر قرض نمود. برای کفایت حجه الاسلام  مشکل است . البته داشتن این مخارج در عرفها و فرهنگهای مختلف تفاوت دارد و مربوط به عرف و محل زندگی هر فرد است.

3- کسی که منزل مسکونی ندارد. ولی از نظر مسکن هم مشکل نداشته و در منزل سازمانی زندگی می کند اگر سائر شرائط را داشته باشد مستطیع است ؟

ج )  ظاهرا داشتن منزل مسکونی شرط استطاعت عرفی نیست و کسی که از نظر مسکن مشکل نداشته باشد مستطیع است. و میتواند حجه الاسلام انجام دهد.

4- خدمه و پزشکان و افرادی که به ماموریت به مکه اعزام می شوند.آیا مستطیع هستند؟

ج ) همانطور که بیان شد استطاعت یک امر عرفی است و این افراد اگر شرط رجوع به کفایت داشته باشند و این کار هم در حد شان آنها باشد مستطیع بوده و مشکلی ندارند.

5 – شخصی که برای بر گشت باید ولیمه بدهد وتوانایی دادن آن را ندارد یا با وجوه شرعی نیاز دارد و یا وجوه شرعی (خمس ) تامین می شود مستطیع است .

ج ) ولیمه قبل و بعد  از سفر در پاسخ سوال 2 بیان شد اما در مورد استفاده از زکات چون منوط به فقر است و فقیر عرفا مستطیع نیست  کفایت نمی کند . و همینطور در مورد سهم سادات؛ اما در مورد سهم امام بنا بر اینکه شرط استفاده فقر باشد همین مشکل را دارد اما بنا بر نظر مشهور که شرط استفاده فقر  نباشد. و استفاده هم مناسب شان و به مقدار متعارف باشد ما نعی ندارد.و اصطلاحا رجوع به کفایت دارند .

6 – کسانی که با قرض نمودن  وجه لازم برای حج را بدست می آورند شرعا مستطیع می شوند؟

ج ) حصول استطاعت با وجه قرض شده بسیار بعید است هر چند بگوییم داشتن قرض در برخی شرائط مانع از تحقق استطاعت نیست .

8 – کسانی که با مخارج دولت به حج می روند. حجه الاسلام خود را انجام دهند یا حج استحبابی ؟

ج) اگر دولت یا کسی که آنها را برده است، مخارج قربانی را هم بدهند؛ حج بذلی محسوب می شود اما اگر پول قربانی به عهده خودشان باشد در واقع حج بذلی نیست بلکه متمم بذل است برای اینکه حجه الاسلام خود را انجام بدهند لازم است رجوع به کفایت داشته باشند .

10 – در حج بذلی اگر مبذول له بداند بازل بر او منت می گذارد ایا باز هم قبول لازم است ؟

ج) برخی گفته اند مطلقا قبول لازم است  ولی ظاهرا ادله وجوب قبول بذل از حالتی که موجب وهن و عسر وحرج و منت باشد انصراف دارد و نمی توان  به اطلاق ادله قبول بذل تمسک نمود.

11 – زنی از پدرش اموالی به ارث برده است . و برای حج کفا یت می کند و حتی عوائدی هم دارد. اما شوهرش فقیر است و نیاز دارد حتی به اموال زن وعوائد آن برای زندگی خودشان نیاز دارند . آیا بر زن واجب است حج بجا آورد یا میتواند به شوهر کمک نموده و حج را ترک کند؟

 ج )  هر چند نفقه زن بر شوهر واجب است و بر زن واجب نیست اما اگر نداشته باشد یا نخواهد به هر  علتی بدهد و زن عرفا نیاز به این  اموال برای گذران زندگی داشته باشد یا برای امرار معاش خانواده محتاج به آن باشد؛ می تواند حج را ترک نموده و ارثیه خود را صرف خانواده خود کند.  بلی اگر بخواهد حج برود مانعی ندارد  و کفایت از حجه الاسلام می کند.

12 – زنی با کسب و کار خود مستطیع شده است ولی اگر بخواهد حج برود شوهر او برای امور معاش خود به زحمت می افتد یا از باب تنها بودن با مشکل مواجه می شود. ایا زن می تواند حج را ترک کند؟

ج) اگر شوهر از باب معاش به کمک زن و اموال او نیاز دارد. به گونه ای که با حج زن کل خانواده به زحمت می افتد.لازم نیست به حج برود و حکم مسئله قبل را دارد. اما اگر خود مرد تنها مشکل دارد زن باید به حج برود .

13 – من خودم قبلا برای حج ثبت نام نمودم ولی شوهرم کاهلی  نمود وثبت نام نکرد. حالا که نوبت من رسیده است ، میتوانم نوبت خود را به شوهرم داده و بعدا خودم ثبت نام نموده و مشرف شوم ؟

ج ) اگر فعلا خودتان مستطیع هستید ، واجب است به حج مشرف شوید و نمی توانید از حج انصراف دهید . بلی اگر نتوانید به تنهایی مشرف شوید و نیاز به همراه داشته باشید . می توانید حج را ترک کنید.

19 -  اگر  زوج از رفتن زوجه به عمره قبل از عروسی جلوگیری کند آیا زن می تواند همراه والدین خود به عمره مشرف شود ؟

ج ) طبق حکم اولی به محض عقد تمام احکام شرعی بین زوجین بین زن و شوهر جاری می شود که یکی از احکام عدم خروج زن از منزل بدون اجازه شوهر و زندگی کردن در جایی که شوهر معین می کند است . که بنا بر این نباید بدون اجازه شوهر عمره یا حج مستحبی بجا آورد . مگر ادعا شود که تعارف موجود در جامعه که زن در در فاصله بین عقد و عروسی در منزل پدر زندگی می کند و عرفا اختیار دار خود را پدر میدانند نه شوهر و همینطور تمکین تام صورت نمی گیرد، حتی اگر زوج مطالبه کند. ترتب احکام بین زن و شوهر از این زمان انصراف دارد ؛ یا گفت با توجه به علم زوج و زوجه به این تعارف اقدام به عقد به معنی شرط ضمن عقد است که زوجه در این مدت در منزل پدر مثل سابق زندگی کند .  که در این فرض زن می تواند بدون اجازه شوهر به حج یا عمره یا مسافرتهای دیگر برود .

20 – کسی که مستطیع است اگر به  سفر عمره یا سفر کربلا مشرف شود از استطاعت خارج می شود ؛ ایا جائز است با این سفرها خود را از استطاعت خارج کند  ؟

ج ) مسألة 22: لو كان عنده ما يكفيه للحجّ، فإن لم يتمكّن من المسير لأجل عدم الصحّة في البدن، أو عدم تخلية السرب فالأقوى جواز التصرّف فيه بما يخرجه عن الاستطاعة، و إن كان لأجل عدم تهيئة الأسباب أو فقدان الرفقة فلا يجوز، مع احتمال الحصول فضلًا عن العلم به، و كذا لا يجوز التصرّف قبل مجي‌ء وقت الحج، فلو تصرّف استقرّعليه لو فرض رفع العذر فيما بعد في الفرض الأوّل، و بقاء الشرائط في الثاني، و الظاهر جواز التصرّف لو لم يتمكّن في هذا العام، و إن علم بتمكّنه في العام القابل فلا يجب إبقاء المال إلى السنين القابلة.[1]

اصل مسئله مورد بحث نیست که خروج از استطاعت جائز نیست اما بحث در این است که اگر در همان سال نتواند مشرف شود آیا حفظ استطاعت برای سالهای اینده لازم است یا خیر ؟

ظاهرا باید گفت حفظ استطاعت برای سالهای آینده لازم است و فرقی بین توان تشرف در سال استطاعت و سال های بعد وجود ندارد. و نمی توان گفت : أن العبرة بأشهر الحج لان التكليف في هذه الأشهر منجز و لا يجوز تفويت الاستطاعة فيها. چون جواب داده اند: متى حصلت الاستطاعة بالمعنى المتقدم، تنجز الوجوب عليه في أي وقت كان، و أشهر الحج انما هي ظرف الواجب لا انها ظرف الوجوب. و به همین بیا ن معلوم می شود انتها هم ندارد بلکه تا آخر عمر زمان باقی است . و ا ز همین جا روشن می شود که ثبت نام و لو برای سالهای بعد لازم است .

21 – آیا مخارج ازدواج خود وفرزند مقدم بر حج است یا حج مقدم است ؟ انسان مقداری پول دارد که یا می تواند با آن پول خود یا فرزندش را زن بدهد یا به سفر حج برود ایا مستطیع است و باید به حج برود یا میتواند حج را ترک کند؟

ج  ) هر چند درعروه آمده : (مسألة 14): إذا كان عنده مقدار ما يكفيه للحجّ و نازعته نفسه إلى النكاح صرّح جماعة بوجوب الحجّ و تقديمه على التزويج، بل قال‌ بعضهم: و إن شقّ عليه ترك التزويج، و الأقوى وفاقاً لجماعة أُخرى عدم وجوبه  مع كون ترك التزويج حرجاً عليه، أو موجباً لحدوث مرض، أو للوقوع في الزنا .[2] ولی بنا بر اینکه استطاعت در آیه شریفه استطاعت عرفی باشد . کسی که هنوز ازدواج نکرده است یا برای ازدواج فرزند بزرگ خود مشکل دارد استطاعت عرفی نداشته و حج بر او واجب نیست . بلکه باید اول خودش یا فرزندش را زن بدهد  و اگر توانایی داشت بعدا به حج مشرف شود .

23 – کسانی که با گرفتن وامهای بلند مدت منزل مسکونی ساخته و یا لوا زم منزل تهیه نموده یا بیماری حاد خود را درمان نموده و ماهیانه مقداری از حقوق خود را بابت اقساط آن می پردازند به نحوی که به زندگی آنها خللی ایجاد نمی کند اگر پول کافی برای حج داشته باشند؛ مستطیع هستند؟

ج ) برخی با توجه به الْقُوَّةُ فِي الْمَالِ وَ الْيَسَارُ که در روایت آمده است . می گویند این فرد عرفا یسار ندارد پس مستطیع نیست . ولی می توان گفت عرفا این فرد مستطیع است مخصوصا اگر برنامه خاصی برای اداء دیون خود داشته باشد. بلی اگر زمان  باز پرداخت دین نزدیک باشد و این فرد برنامه مشخصی برای اداء دین خود نداشته باشد. عرفا یسار نداشته کفایت از حجه الاسلام نمی کند.

24 – کسی که مستطیع است و از طریق ثبت نام دولتی در سال استطاعت نمیتواند مشرف شود ؛ آیا لازم است از طریق آزاد اقدام کند و به حج مشرف شود ؟

ج ) بنا بر فوریت حج واجب است این فرد اقدام کند و از طرق دیگر مشرف شود. مگر اینکه امکان تشرف از راههای دیگر نباشد یا موجب عسر و حرج باشد.اما اثبات فوریت حج به این مقدار مشکل است.

25- برخی زائران در معاینات پزشکی رد می شوند. ایا استطاعت این افراد هم تحقق نمی یابد یا لازم است اقدام نمایند؛ و از طرق دیگر مشرف شوند؟

ج ) اگر واقعا توانایی جسمی نداشته باشند استطاعت جسمی ندارند ولی اگر توانایی احجاج داشته باشند باید یک نفر را بفرستد ( بنا بر احتیاط صروره باشد) تا برای او حج بجا آورد.

اما اگر واقعا توانایی جسمی دارند  ولو با کمک دیگری که اعمال حج را بجا آورند باید اقدام نموده و از طرق دیگر مشرف شوند. مگر اینکه از طرق دیگر هم امکان تشرف نباشد.

26 – معیار استطاعت بدنی در حج واجب چیست؟ ایا کسانی که نیاز به کمک دیگران دارند یا با ویلچر یا در طبقه دوم طواف می کنند یا برای امور خود نیاز به کمک خدمه دارند ؛ مستطیع می باشند ؟

ج ) يشترط في وجوب الحج الاستطاعة البدنية، فلو كان مريضا لا يقدر على الركوب، أو كان حرجا عليه- و لو على المحمل أو الكنيسة- لم يجب. حاشیه عمده در این مسئله وجود ندارد. وشاید علت این باشد که حقیقت حج همانطور که بیان شده است وقوف به عرفات ومشعر است وکسانی که قدرت بر طی مسیر تا آنجا را داشته باشند. در حقیقت قدرت بر حج دارند. و لو نسبت به بقیه اعمال نیاز به کمک یا عمل اضطراری داشته باشند حتی با توکیل به دیگری . لذا درشرائط فعلی که امکان بردن تمام افراد به مکه و عرفات با وسائل خاص وجود دارد همه استطاعت بدنی برای اصل حج دارند و لو برای اعمال خاص مثل طواف نیاز به کمک داشته باشند و یا مجبورشوند نائب بگیرند، بلی اگر فرد از برخی امور معذور باشد و کمک گرفتن از دیگران مستلزم عسر و حرج باشد مستطیع نیست.

27 – کسی که مستطیع است ولی توان رفتن به حج ندارد چه وظیفه ای دارد؟ آیا واجب است نیابت بدهد. ایا تا زنده است می تواند نائب بگیرد؟

ج )  اگر توانایی مالی دارد واجب است کسی که تا به حال حج نرفته وتوانایی مالی رفتن به حج را ندارد به حج بفرستد. واگر از رفتن در تمام عمر معذور است تا وقتی زنده است می تواند بلکه باید در زمان حیات نیابت بدهد.

 3- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ مُسْلِمٍ حَالَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْحَجِّ مَرَضٌ أَوْ أَمْرٌ يَعْذِرُهُ اللَّهُ فِيهِ فَقَالَ عَلَيْهِ أَنْ يُحِجَّ عَنْهُ مِنْ مَالِهِ صَرُورَةً لَا مَالَ لَهُ. [3]

28 – کسانی که مجاور مکه می شوند وظیفه آنها در حج چیست ؟

ج ) اگر به قصد توطن واقامت دائم مقیم مکه شوند ؛ به محض اینکه عرفا صدق کند که اهل مکه شده است وظیفه او حج افراد  یا قران می شود اما اگر به قصد توطن نباشد؛ قبل از دو سال وظیفه او حج تمتع است و اگر بعد از دو سال مستطیع شود وظیفه او حج قران یا افراد است.

29 – کسی در سالهای قبل  با شک در استطاعت خود به حج مشرف شده است و بعد از مراجعت قرضهای خود را به تدریج داده است و خللی هم در زندگی وی ایجاد نشده است ؛  آیا حج او کفایت از حجه الاسلام می کند.

ج ) در فرض سوال اگر قرض زیادی داشته است . یا توان پرداخت قرض خود را نداشته است. به گونه ای که عرفا یسار نداشته است ، کفایت از حجه الاسلام نمی کند.

30 – ایا ثبت نام برای حج برای افرادی که فعلا استطاعت دارند اما امکان تشرف در سال ثبت نام برای آنها وجود ندارد واجب است تا در سالهای آینده مشرف شوند. به گونه ای که اگر ثبت نام نکردند وتا سال تشرف زنده ماندند و شرائط باقی بود حج بر آنها مستقر شود ؟

ج ) ظاهر ثبت نام از مقدمات لازم برای تشرف مثل حرکت و تهیه مرکب و غیره است که باید فراهم شود وفرقی بین سال اول و سالهای بعد وجود ندارد.واگر کسی ترک کند و در سالهای بعد زمانی برسد که اگر ثبت نام کرده بود مشرف می شد و چون ثبت نام نکرده است توان تشرف ندارد؛ اگر سائر شرائط استطاعت وجود داشته باشد ؛حج بر او مستقر می شود.

31- آیا دولت می تواند برای تشرف برخی افراد که مکرر مشرف می شوند مانع ایجاد کند تا افرادی که می خواهند حج واجب خود را انجام دهند توفیق تشرف پیدا کنند؟

ج ) بلی دولت  یا هر موسسه ای که میخواهد افرادی را به حج ببرد می تواند فقط از برخی افراد ثبت نام نماید و از ثبت نام افرادی که قبلا مشرف شده اند امتناع نماید ولی نمی تواند از رفتن افراد به صورت ازاد به حج ممانعت کند.

[1] . العروة الوثقى (المحشى)، ج‌4، ص: 377‌

[2] . العروة الوثقى (المحشى)، ج‌4، ص: 374‌

[3] . الكافي (ط - الإسلامية)، ج‌4، ص: 273‌