بسم الله الرحمن الرحیم
دو راه عمده و اصلی شناخت خون حیض
اول : عادت
ظاهرا اجماع داریم که عادت یکی از طرق اصلی شناخت حیض است و مقدم بر راه هایی دیگر است .
روایت اول : 1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْمَرْأَةِ تَرَى الصُّفْرَةَ فِي أَيَّامِهَا فَقَالَ لَا تُصَلِّي حَتَّى تَنْقَضِيَ أَيَّامُهَا وَ إِنْ رَأَتِ الصُّفْرَةَ فِي غَيْرِ أَيَّامِهَا تَوَضَّأَتْ وَ صَلَّتْ.[1]
روایت به علت ابراهیم حسن [2]یا صحیح [3] شمرده شده است [4]
از امام صادق سوال می شود از خون زرد رنگی که زن در ایام عادت خود می بیند .
جواب دادند تا پایان ایام عادت نماز نخواند اما اگر در غیر ایام عادت دید وضوء بگیرد و نماز بخواند.
که دلالت دارد بر اینکه خونی که زن در ایام عادت می بیند محکوم به حیض است
روایت دوم : 5- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مَرَّارٍ عَنْ يُونُسَ عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أَدْنَى الطُّهْرِ عَشَرَةُ أَيَّامٍ وَ ...وَ قَالَ كُلُّ مَا رَأَتِ الْمَرْأَةُ فِي أَيَّامِ حَيْضِهَا مِنْ صُفْرَةٍ أَوْ حُمْرَةٍ فَهُوَ مِنَ الْحَيْضِ وَ كُلُّ مَا رَأَتْهُ بَعْدَ أَيَّامِ حَيْضِهَا فَلَيْسَ مِنَ الْحَيْضِ.[5]
روایت به علت اسماعیل بن مرار و مرسله بودن محل اشکال است منتهی برخی اسماعیل را معتبر می دانند و یونس هم از اصحاب اجماع است روایت را صحیح دانسته اند.
این روایت هم بیان می کند خونی که زن در ایام عادت خود می بیند چه سرخ باشد یا زرد محکوم به حیض است و آنچه بعد از ایام عادت خود می بیند حیض نیست.
روایت سوم : 3- الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ[6] عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ[7] عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ الْجُعْفِيِّ [8]عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا رَأَتِ الْمَرْأَةُ الصُّفْرَةَ قَبْلَ انْقِضَاءِ أَيَّامِ عِدَّتِهَا لَمْ تُصَلِّ وَ إِنْ كَانَتْ صُفْرَةٌ بَعْدَ انْقِضَاءِ أَيَّامِ قُرْئِهَا صَلَّتْ.[9]
مشهور سند را ضعیف می دانند [10] و ظاهرا مشکل از ناحیه معلی بن محمد است و برخی او را قبول کرده اند [11]
از لحاظ دلالت هم دارد اگر زنی در ایام عادت خون زرد رنگ ببیند نماز نخواند و اگر همین خون بعد از ایام عادت باشد باید نماز بخواند .
روایت چهارم : 454 وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَرْأَةِ الَّتِي تَرَى الصُّفْرَةَ أَيَّامَ طَمْثِهَا كَيْفَ تَصْنَعُ قَالَ تَتْرُكُ لِذَلِكَ الصَّلَاةَ بِعَدَدِ أَيَّامِهَا الَّتِي كَانَتْ تَقْعُدُ فِي طَمْثِهَا ثُمَّ تَغْتَسِلُ وَ تُصَلِّي فَإِنْ رَأَتْ صُفْرَةً بَعْدَ غُسْلِهَا فَلَا غُسْلَ عَلَيْهَا يُجْزِيهَا الْوَضُوءُ عِنْدَ كُلِّ صَلَاةٍ تُصَلِّي[12]
این روایت مرسله است و سند قابل قبولی ندارد اما از لحاظ دلالت دارد که لکه بینی در ایام عادت محکوم به حیض است و بعد از ان حکم استحاضه را دارد که به روشنی نقش ایام عادت را بیان می کند .
روایت پنجم : 5- مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ حُكَيْمٍ قَالَ قَالَ: الصُّفْرَةُ قَبْلَ الْحَيْضِ بِيَوْمَيْنِ فَهُوَ مِنَ الْحَيْضِ وَ بَعْدَ أَيَّامِ الْحَيْضِ لَيْسَ مِنَ الْحَيْضِ وَ هِيَ فِي أَيَّامِ الْحَيْضِ حَيْضٌ.[13]
سند روایت معلوم نیست از امام است یا غیر امام [14] و اصطلاحا مضمره است و مع ذلک برخی آن را موثقه [15]و یا حتی صحیحه[16] گفته اند که وجه آن روشن نیست .
از لحاظ دلالت هم لکه بینی در ایام حیض و یکی دو روز قبل از آن را حیض و بعد از آن را استحاضه میداند .
روایت ششم : شیخ طوسی : روي عنهم عليهم السلام من أن الصفرة في أيام الحيض حيض و في أيام الطهر طهر[17]
این روایت را شیخ طوسی بدون سند بیان نموده است که شاید اصطیاد ایشان از مجموع روایات باب باشد .
آقای سبزواری : لأنّ العادة أقوى الأمارات على الحيضية، مضافا إلى الإجماع- كما في المستند- سواء كان الدم واجدا للصفات أو فاقدا لها، إذ لا اعتبار بالصفات في أيام العادة. و لا يجعل ما في غير أيام العادة حيضا و إن كان واجدا للصفات، لتقدم العادة على جميع الأمارات عند التعارض،[18]
ظاهرا از مجموع روایات به خوبی استفاده می شود که ایام عادت مهمترین عنصر در تشخیص خون حیض از استحاضه است و توجه به فیزیولوژی بدن زن هم همین معنی را تاکید می کند.
دوم : صفات
مرحوم سید : فصل في الحيض و هو دم خلقه اللّٰه تعالى في الرّحم لمصالح، و في الغالب أسود أو أحمر غليظ طريّ حارّ يخرج بقوّة و حرقة، كما أنّ دم الاستحاضة بعكس ذلك،[19]
دم الاستحاضة من الأحداث الموجبة للوضوء و الغسل و هو في الأغلب أصفر بارد رقيق، يخرج بغير قوّة و لذع و حرقة، بعكس الحيض، و قد يكون بصفة الحيض.[20]
ظاهرا اجماع باشد که خون حیض سرخ پر رنگ متمایل به سیاه وغلیظ است و با شدت، حرارت و گرمی خارج می شود و خون استحاضه بر عکس حیض زرد رنگ است و سرد و رقیق است .
در این مورد به روایاتی استناد شده است .
روایت اول : 1_ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِيِّ [21]قَالَ: دَخَلَتْ عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع امْرَأَةٌ فَسَأَلَتْهُ عَنِ الْمَرْأَةِ يَسْتَمِرُّ بِهَا الدَّمُ فَلَا تَدْرِي حَيْضٌ هُوَ أَوْ غَيْرُهُ قَالَ فَقَالَ لَهَا إِنَّ دَمَ الْحَيْضِ حَارٌّ عَبِيطٌ أَسْوَدُ لَهُ دَفْعٌ وَ حَرَارَةٌ وَ دَمَ الِاسْتِحَاضَةِ أَصْفَرُ بَارِدٌ فَإِذَا كَانَ لِلدَّمِ حَرَارَةٌ وَ دَفْعٌ وَ سَوَادٌ فَلْتَدَعِ الصَّلَاةَ قَالَ فَخَرَجَتْ وَ هِيَ تَقُولُ وَ اللَّهِ أَنْ لَوْ كَانَ امْرَأَةً مَا زَادَ عَلَى هَذَا.[22]
روایت به اعتبار ابراهیم حسن یا صحیح شمرده شده است [23]
از لحاظ دلالت هم در مورد زنی است که خونریزی او ادامه دارد و نمی داند چه قسمتی حیض است و چه قسمتی استحاضه . حضرت صادق فرمودند : خون حیض گرم است خون خالص است و سیاه است که با شدت و گرمای زیاد خارج می شود اما خون استحاضه زرد رنک و سرد است لذا هر گاه خون سیاه با گرمی و شدت خارج شد نماز را ترک کند .
روایت دوم : 2- مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ [24]عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى وَ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ جَمِيعاً عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ دَمَ الِاسْتِحَاضَةِ وَ الْحَيْضِ لَيْسَ يَخْرُجَانِ مِنْ مَكَانٍ وَاحِدٍ إِنَّ دَمَ الِاسْتِحَاضَةِ بَارِدٌ وَ دَمَ الْحَيْضِ حَارٌّ.[25]
مجلسی روایت را مجهول كالصحيح دانسته است [26] ولی وجه آن روشن نیست و روایت صحیح است [27]
حضرت فرمودند : خون حیض و استحاضه از یک محل خارج نمی شوند و خون استحاضه سرد است و خون حیض گرم است .که از لحاظ علم امروز چنین چیزی روشن نشده است
روایت سوم : 3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ [28]عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ جَرِيرٍ[29] قَالَ قَالَ دَمُ الْحَيْضِ لَيْسَ بِهِ خَفَاءٌ هُوَ دَمٌ حَارٌّ تَجِدُ لَهُ حُرْقَةً وَ دَمُ الِاسْتِحَاضَةِ دَمٌ فَاسِدٌ بَارِدٌ قَالَ فَالْتَفَتَتْ إِلَى مَوْلَاتِهَا فَقَالَتْ أَ تَرَاهُ كَانَ امْرَأَةً مَرَّةً.[30]
مجلسی روایت را موثق دانسته است [31] وبرخی روایت را صحیح گفته اند [32] ولی ظاهرا روایت مضمره است و معتبر نیست .
از لحاظ دلالت هم خون حیض را خونی می داند که مردم می شناسند و با گرمی و سوزش خارج می شود و خون استحاضه فاسد وسرد است .
روایت چهارم : 1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ ... قَالَ هَاهُنَا إِذَا رَأَتِ الدَّمَ الْبَحْرَانِيَّ [33] فَلْتَدَعِ الصَّلَاةَ وَ أَمَرَ هَاهُنَا أَنْ تَنْظُرَ إِلَى الدَّمِ إِذَا أَقْبَلَ وَ أَدْبَرَ وَ تَغَيَّرَ وَ قَوْلُهُ الْبَحْرَانِيَّ شِبْهُ مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ ص إِنَّ دَمَ الْحَيْضِ أَسْوَدُ يُعْرَفُ وَ إِنَّمَا سَمَّاهُ أَبِي بَحْرَانِيّاً لِكَثْرَتِهِ وَ لَوْنِهِ فَهَذَا سُنَّةُ النَّبِيِّ ص فِي الَّتِي اخْتَلَطَ عَلَيْهَا أَيَّامُهَا حَتَّى لَا تَعْرِفَهَا وَ إِنَّمَا تَعْرِفُهَا بِالدَّمِ مَا كَانَ مِنْ قَلِيلِ الْأَيَّامِ وَ كَثِيرِهِ[34]
روایت مرسله است منتهی یونس از اصحاب اجماع است . و بحث اصحاب اجماع قبلا مطرح شده است .
از لحاظ دلالت بیان می کند که خون بحرانی که خون غلیظ و شدید و سیاه است موجب ترک نماز می شود در مرحله بعد می گوید نگاه کن کی خون شدید می شود و که رقیق می شود و هر گاه تغییر کرد ( نمازت را بخوان ) و بعد به طور کلی می فرماید هر گاه خون ریزی زیاد شد و نتوانست حیض را از استحاضه تشخیص دهد به واسطه ( شدت ) خون جدا کند.
ظاهرا از مجموع این روایات استفاده می شود که اگر خون ریزی ادامه داشت راه شناخت حیض از استحاضه به گرمی و سیاه بودن خون و شدت آن می باشد .
تقریبا تمام روایات باب مربوط به زنی است که خون ریزی او استمرار داشته است و به همین جهت شیخ انصاری این علائم را تنها راه شناخت در حالت استمرار خون ریزی می داند و راه شناخت کلی نمی داند . که ظاهرا ثمره مهم عملی نداشته باشد.
محمد عطایی 19/3/98
نتایج
الف ) اولین علامت شناخت خون حیض از استحاضه عادت است .
ب ) عادت مقدم بر صفات است یعنی اگر قسمتی از خون در ایام عادت باشد و قسمتی از خون دارای صفات باشد خون در ایام عادت حیض محسوب می شود .
ج ) دومین علامت شناخت خون حیض ، صفات است برای کسی که عادت ندارد و یا تمام خون ریزی او در غیر ایام عادت او واقع شده است.
د ) خون حیض معمولا غلیظ و متمایل به سیاه و با گرمی و فشار خارج می شود .
[1] . الكافي (ط - الإسلامية)؛ ج3، ص: 78 و تهذيب الأحكام؛ ج1، ص: 396
[2] . كشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحكام؛ ج2، ص: 143
[3] . مدارك الأحكام في شرح عبادات شرائع الإسلام؛ ج1، ص: 325 و مهذب الأحكام (للسبزواري)؛ ج3، ص: 167
[4] . مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول؛ ج13، ص: 208 . موسوعة الإمام الخوئي؛ ج7، ص: 177
[5] . الكافي (ط - الإسلامية)؛ ج3، ص: 77
[6] . شيخ من الهاشميين، ثقة، (رجال النجاشي - فهرست أسماء مصنفي الشيعة، ص: 57 )
[7] . مضطرب الحديث و المذهب،
در سند اين روايت فقط دربارۀ معلّى بن محمد بحثهايى وجود دارد. برخى دربارۀ او گفتهاند كه «مضطرب الحديث، يعرف و ينكر»، ولى مراد از اين عبارت آن نيست كه منقولات وى غير معتبر است و وثاقت ندارد، بلكه حتى اگر برخى متون مرويات او مورد قبول نباشد، خود وى از ثقات است، مانند برقى كه هر چند ثقه مىباشد اما روايتهاى ضعيفى هم دارد، بنابراين، سند حديث را بايد معتبر دانست. (كتاب نكاح (زنجانى)، ج3، ص: 904 )
[8] . ثقة ممدوح
[9] . الكافي (ط - الإسلامية)؛ ج3، ص: 78
[10] . مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول؛ ج13، ص: 209
[11] . رياض المسائل (ط - الحديثة)؛ ج1، ص: 280 و موسوعة الإمام الخوئي؛ ج7، ص: 177
[12] . مسائل علي بن جعفر و مستدركاتها؛ ص: 210 و وسائل الشيعة، ج2، ص: 280
[13] . الكافي (ط - الإسلامية)؛ ج3، ص: 78
[14] . مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول؛ ج13، ص: 209
[15] . الحدائق الناضرة في أحكام العترة الطاهرة، ج3، ص: 214
[16] . مستند الشيعة في أحكام الشريعة، ج2، ص: 434
[17] . المبسوط في فقه الإمامية؛ ج1، ص: 44
[18] . مهذب الأحكام (للسبزواري)؛ ج3، ص: 175
[19] . العروة الوثقى (المحشى)، ج1، ص: 529
[20] . العروة الوثقى (المحشى)؛ ج1، ص: 589
[21] . ثقة
[22] . الكافي (ط - الإسلامية)، ج3، ص: 91
[23] . مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول؛ ج13، ص: 229
[24] . كان من صالحي هذه الطائفة و ثقاتهم، كثير العمل
[25] . الكافي (ط - الإسلامية)، ج3، ص: 91
[26] . مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول؛ ج13، ص: 230
[27] . منتهى المطلب في تحقيق المذهب، ج2، ص: 267 و مدارك الأحكام في شرح عبادات شرائع الإسلام، ج1، ص: 312 و الحدائق الناضرة في أحكام العترة الطاهرة؛ ج3، ص: 151
[28] . ثقة جليل القدر
[29] . ثقة
[30] . الكافي (ط - الإسلامية)؛ ج3، ص: 92
[31] . مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول؛ ج13، ص: 230 و الحدائق الناضرة في أحكام العترة الطاهرة، ج3، ص: 151
[32] . منتهى المطلب في تحقيق المذهب، ج2، ص: 268 و مدارك الأحكام في شرح عبادات شرائع الإسلام، ج1، ص: 312 و الحدائق الناضرة في أحكام العترة الطاهرة، ج3، ص: 151 و موسوعة الإمام الخوئي، ج7، ص: 319
[33] . قال في المغرب: و أما دم بحراني فهو شديد الحمرة فمنسوب إلى بحر الرحم و هو عمقها ( مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، ج13، ص: 221 )
[34] . الكافي (ط - الإسلامية)؛ ج3، ص: 86
اینجانب محمد عطایی مسئول پاسخگویی مسائل شرعی بوده و به همین مناسبت برخی مسائل شرعی را بررسی نموده و نتیجه آن را در اینجا منعکس میکنم