بررسی مسائل شرعی

بسم الله الرحمن الرحیم

آیاتی که علم غیب را مخصوص ذات اقدس الهی می داند

اول : وَ عِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لاَ يَعْلَمُهَا إِلاَّ هُوَ وَ يَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ مَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاَّ يَعْلَمُهَا وَ لاَ حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَ لاَ رَطْبٍ وَ لاَ يَابِسٍ إِلاَّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ ﴿59﴾[1]

دوم : وَ يَقُولُونَ لَوْ لاَ أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَقُلْ إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلَّهِ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ ﴿20﴾ [2]

سوم : وَ لِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ إِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَ تَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَ مَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ ﴿123﴾ [3]

چهارم : وَ لِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلاَّ كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ ﴿77﴾[4]

پنجم : قُلْ لاَ يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلاَّ اللَّهُ وَ مَا يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ ﴿65﴾[5]

در این آیات به دلیل تقدیم ما حقه التاخیر  استفاده حصر شده است  و علم غیب را منحصر در ذات اقدس الهی  می داند .

 از طرفی خود نبی مکرم اسلام علم غیب را از خود نفی کرده است .

اول : قُلْ لاَ أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ وَ لاَ أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَ لاَ أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ مَا يُوحَى إِلَيَّ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَ الْبَصِيرُ أَ فَلاَ تَتَفَكَّرُونَ ﴿50﴾[6]

دوم : وَ يَقُولُونَ لَوْ لاَ أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَقُلْ إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلَّهِ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ ﴿20﴾[7]

سوم : وَ لاَ أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ وَ لاَ أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَ لاَ أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ وَ لاَ أَقُولُ لِلَّذِينَ تَزْدَرِي أَعْيُنُكُمْ لَنْ يُؤْتِيَهُمُ اللَّهُ خَيْراً اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا فِي أَنْفُسِهِمْ إِنِّي إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ ﴿31﴾ [8]

این سه آیه هم تصریح می کند که نبی مکرم علم غیب ندارد و همگام با آیات دسته اول که علم غیب را منحصر در ذات احدیت می دانست می باشد.

 از طرفی در قران اشاره شده که در شرائطی برخی آشنا به علم غیب می شوند .

اول : وَ مَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَ لٰكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشَاءُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ ﴿179﴾ [9]

دوم : ذٰلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَ مَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَ هُمْ يَمْكُرُونَ ﴿102﴾[10]           

سوم : عَالِمُ الْغَيْبِ فَلاَ يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَداً ﴿26﴾ إِلاَّ مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً ﴿27﴾[11]

چهارم : وَ أُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَ مَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ إِنَّ فِي ذٰلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ﴿49﴾ [12]

وجه جمع بین آیات این است

که خدای سبحان روی مصالحی قسمتی از علم غیب را به گروهی خاص که در آیات اول و سوم به رسول و در ایه دوم و چهارم به عنوان خطاب به رسولش آمده ، می دهد  که از آیه دوم و چهارم کاملا روشن می شود که علم داده شده به انبیاء در امور بسیار جزیی است و کلیت ندارد.

می توان از ایه  "  إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَ يُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَ يَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحَامِ وَ مَا تَدْرِي نَفْسٌ مَا ذَا تَكْسِبُ غَداً وَ مَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ ﴿34﴾[13] " استفاده کرد که برخی از علومی که هیچ کس غیر از خدا نمی داند زمان قیامت است و علم به چگونگی انسانها و چگونگی اعمال آنها  و زمان مرگ  آنان است .

نویسنده در اثبات علم غیب ائمه به یک سری فضائل ائمه اشاره کرده که در کتاب کافی به آنها اشاره شده است  و از مجموع بدون اینکه تلازم منطقی را ثابت کند علم غیب را برای ائمه که پیش فرضشان بوده است اثبات کرده است  که تنها برای کسانی که مثل خودشان علم غیب ائمه را به عنوان یکی از اصول اعتقادی پذیرفته باشند موید خوبی است اما برای اثبات علم غیب برای کسانی که این پیش فرض را نداشته باشند به هیچ وجه کافی نیست .

بر فرض اثبات  علم برای ائمه  نهایت چیزی که ثابت می شود این است که هر گاه ائمه خواستند خدا به انها تعلیم می دهد و طبق همبن معنی  بابی با  سه روایت در کافی وجود دارد 

1- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ وَ غَيْرُهُ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ بَدْرِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ أَبِي الرَّبِيعِ الشَّامِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ الْإِمَامَ إِذَا شَاءَ أَنْ يَعْلَمَ عُلِّمَ.

2- أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ بَدْرِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ أَبِي الرَّبِيعِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ الْإِمَامَ إِذَا شَاءَ أَنْ يَعْلَمَ أُعْلِمَ.

3- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ عِمْرَانَ بْنِ مُوسَى عَنْ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ الْمَدَائِنِيِّ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ الْمَدَائِنِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا أَرَادَ الْإِمَامُ أَنْ يَعْلَمَ شَيْئاً أَعْلَمَهُ اللَّهُ ذَلِكَ.[14]

به نظر مجلسی هر سه روایت  ضعیف و مجهول است [15]

ولی این معنی که تقریبا در مورد ائمه مسلم است و لو روایتی هم نداشته باشد قطعا یک قید دیگر هم دارد  که خدا هم بخواهد و الا اگر خدا به هر علتی صلاح نداند نسبت به پیامبر اکرم هم گاهی سکوت صورت گرفته و علم لازم از جانب خدا تبیین  شده است .

لذا به نظر می رسد اصل علم غیب ائمه  به صورت مطلق ثابت نیست بلکه معلوم العدم است  و در اصل اینکه در برخی موارد که خدا خواسته است از باب هدایت امت و یا کرامت مقداری از غیب را به ائمه آموخته است  بحثی نیست و قابل خدشه نیست اما اینکه ائمه  همیشه همه چیز را می دانستند قابل اثبات نیست .

 محمد عطایی 9/3/98

 نتایج

الف ) علم غیب مخصوص خدا است .

ب ) گاهی برای معجزه و کرامت و امور دیگری قسمتی ازعلم غیب به دیگران داده شده

[1] . الأنعام‏ ، الجزء 7، الصفحة: 134، الآية: 59

[2] . يونس‏ ، الجزء 11، الصفحة: 210، الآية: 20

[3] . هود ، الجزء 12، الصفحة: 235، الآية: 123

[4] . النحل‏ ، الجزء 14، الصفحة: 275، الآية: 77

[5] . النمل‏ ، الجزء 20، الصفحة: 383، الآية: 65

[6] . الأنعام‏ ، الجزء 7، الصفحة: 133، الآية: 50

[7] . يونس‏ ، الجزء 11، الصفحة: 210، الآية: 20

[8] . هود ، الجزء 12، الصفحة: 225، الآية: 31

[9] . آل‏عمران‏ ، الجزء 4، الصفحة: 73، الآية: 179

[10] . يوسف‏ ، الجزء 13، الصفحة: 247، الآية: 102

[11] . الجن‏ ، الجزء 29، الصفحة: 573، الآية: 26

[12] . آل‏عمران‏ ، الجزء 3، الصفحة: 56، الآية: 49

[13] . لقمان‏ ، الجزء 21، الصفحة: 414، الآية: 34

[14] . الكافي (ط - الإسلامية)؛ ج‌1، ص: 258

[15] . مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول؛ ج‌3، ص: 118