بسم الله الرحمن الرحیم
روزه زن مستحاضه
(مسألة 12): يشترط في صحّة صوم المستحاضة على الأحوط إتيانها للأغسال النهاريّة، فلو تركتها فكما تبطل صلاتها يبطل صومها أيضاً على الأحوط، و أمّا غسل العشاءين فلا يكون شرطاً في الصوم، و إن كان الأحوط مراعاته أيضاً، و أمّا الوضوءات فلا دخل لها بالصوم.[1]
محقق خویی : و المسألة لعلها مورد التسالم و الاتفاق. و إنما الكلام في مدركها.
قد يستدل على شرطية الأغسال لصوم المستحاضة بالإجماع و التسالم، و لا إشكال في ذلك على تقدير تمامية الإجماع إلّا أن تحقق الإجماع التعبدي الكاشف عن رأي المعصوم (عليه السلام) في المقام بعيد غايته،[2]
ظاهرا تنها دلیل این مساله روایت صحیحه علی بن مهزیار است
6- أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ قَالَ: كَتَبْتُ إِلَيْهِ ع امْرَأَةٌ طَهُرَتْ مِنْ حَيْضِهَا أَوْ مِنْ دَمِ نِفَاسِهَا فِي أَوَّلِ يَوْمٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ ثُمَّ اسْتَحَاضَتْ فَصَلَّتْ وَ صَامَتْ شَهْرَ رَمَضَانَ كُلَّهُ مِنْ غَيْرِ أَنْ تَعْمَلَ مَا تَعْمَلُ الْمُسْتَحَاضَةُ مِنَ الْغُسْلِ لِكُلِّ صَلَاتَيْنِ فَهَلْ يَجُوزُ صَوْمُهَا وَ صَلَاتُهَا أَمْ لَا فَكَتَبَ ع تَقْضِي صَوْمَهَا وَ لَا تَقْضِي صَلَاتَهَا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص كَانَ يَأْمُرُ فَاطِمَةَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهَا وَ الْمُؤْمِنَاتِ مِنْ نِسَائِهِ بِذَلِكَ.[3]
منتهی چند اشکال به این استدلال وارد شده است
اول : روایت مضمره است و معلوم نیست علی بن مهزیار از چه کسی سوال کرده است.
جواب داده شده که ابن مهزیار از غیر از امام سوال نمی کند.
دوم : حضرت فاطمه آلوده نمی شده است
جواب داده شده که شاید مراد غیر از صدیقه کبری بوده است و یا به حضرت فرموده اند تا جواب سوالات زنان را بدهد نه اینکه خودشان عمل کنند .[4]
سوم : در روایت مطلبی آمده است که خلاف نظر همه فقهآء است و آن لزوم قضاء روزه و عدم لزوم قضاء نماز
مجلسی : إن المشهور بين الأصحاب إن المستحاضة إذا أخلت بالأغسال تقضي صومها، و استدلوا بهذا الخبر و فيه إشكال لاشتماله على عدم قضاء الصلاة و لم يقل به أحد، و مخالف لسائر الأخبار و قد وجه بوجوه.
شیخ طوسی : إِنَّمَا لَمْ يَأْمُرْهَا بِقَضَاءِ الصَّلَاةِ إِذَا لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ عَلَيْهَا لِكُلِّ صَلَاتَيْنِ غُسْلًا وَ لَا تَعْلَمُ مَا يَلْزَمُ الْمُسْتَحَاضَةَ فَأَمَّا مَعَ الْعِلْمِ بِذَلِكَ فَالتَّرْكُ لَهُ عَلَى الْعَمْدِ يُلْزِمُهَا الْقَضَاءَ.[5]
شیخ طوسی : نماز قضاء ندارد در جایی که نمی داند باید برای هر دو نماز غسل کند اما اگر بداند و با این حال ترک کند باید قضا کند.
و مجلسی اشکال کرده است که اگر این توجیه درست هم باشد فرق بین نماز و روزه را توجیه نکرده است
دوم : چیزی که از محقق اردبیلی نقل شده که نمازی که قضاء ندارد آن است که در حال حیض خوانده است که این توجیه هم بعید است
سوم : جواب با سوال سازگاری ندارد .[6]
اگر حضرت رسول این مساله را به حضرت فاطمه گفته چطور می شود تا عصر امام زمان با همه ابتلایی که وجود داشته مخفی باشد .
عین این عبارت در باب حیض هم آمده که چرا نماز قضاء ندارد ولی روزه قضاء دارد و ربطی به استحاضه ندارد .
محقق خویی : فالمتحصل: أن صحيحة علي بن مهزيار لا يمكن الاستدلال بها على شرطية الغسل في المستحاضة لصومها، و ذلك لعدم مناسبة التعليل الظاهر في أن مورده من المسائل عامّة البلوى مع المعلل به، لأنه أمر نادر بل لا نعلم بتحققه أصلًا بأن ينقطع حيضها أوّل يوم من شهر رمضان و تستحاض و تصوم و تصلِّي من غير أن تأتي بوظائف المستحاضة ثم تسأل عن حكمها.
و من المحتمل القوي بل المطمأن به أن في الرواية سقطاً و أن يكون الحكم فيها حكم الحائض و النفساء دون المستحاضة.[7]
و با توجه به اینکه در نامه معمولا چند سوال مطرح می شود احتمال خلط بین پاسخ ها قوی است لذا روایت را از حجیت ساقط می کند. [8]
بنا براین به نظر می رسد دلیل محکمی برای این مساله نباشد و اجماع منوط به این روایت است و این روایت هم دارای اشکال است لذا اکثرآقایان احتیاط کرده اند و فتوی نداده اند.
فرع دیگری که در این رابطه مطرح است تکلیف اغسال شبانه مستحاضه است
که اصولا در صحت روزه شرط است یا خیر و اگر شرط است اغسال شب قبل معتبر است یا اغسال شب بعد
برخی غسل عشائین را شرط نمی دانند : و أمّا غسل العشاءين: فلم يشترطه المصنّف و الشهيد في صحّة الصوم.[9]
در عروه آمده " و لا يشترط فيها الإتيان بأغسال الليلة المستقبلة و إن كان أحوط، و كذا لا يعتبر فيها الإتيان بغسل الليلة الماضية " و تنها آقایان بروجردی و فیروزآبادی و خویی [10]حاشیه دارند [11]
حکیم توضیح می دهد : مقتضی جمود بر روایت این است که غسل برای نماز ظهر و عصر و مغرب و عشاء شرط روزه است و غسل صبح شرط نیست[12] اما ما یقین داریم که غسل صبح هم لازم است .
به نظر می رسد این بیان حکیم تمام نباشد چون ظاهرا فرض سوال این است که غسل برای نماز صبح انجام می شده و غسل برای نمازهای بعدی ترک می شده است .
و بعد می نویسد : اگر شک کنیم که علاوه بر غسل ظهرین غسل برای مغربین هم لازم است یا خیر شک در اقل و اکثر داریم که نسبت به اکثر برائت جاری میکنیم [13]
آقای سبحانی در جواب میگوید ظاهرا در ذهن سائل این بوده است که استحاضه حدث است و با وجود حدث روزه صحیح نیست و اما جواب داده است که بلی وچون حدث استحاضه با سه غسل در کثیره بر طرف می شود و کسی که سه غسل را نکرده باشد محدث است و روزه او صحیح نیست.[14]
ظاهرا اگردلیل این مساله یعنی روایت را قبول کنیم و طبق آن عمل کنیم باید غسل عشائین را هم دخیل بدانیم که غسل لکل صلوتین شامل غسل عشائین هم می شود و لذا اگر غسل عشائین هم ترک شود همان حکم را دارد.
منتهی در اینجا این سوال مطرح می شود که غسل شب قبل برای روزه فردا لازم است یا غسل شب بعد اگر گفته شود غسل شب قبل جواب داده می شود اگر عمدا هم غسل شب قبل را ترک کند با غسل نماز صبح آن حدث مرتفع می شود ودیگر اثری برای آینده ندارد . لذا تصریح به آن برای روزه تاثیری ندارد و اگر غسل نماز صبح هم ترک شود که روزه باطل است و فرقی نمی کند که غسل عشائین را انجام داده باشد یا ترک کرده باشد.
مقتضی اعتبار هم غسل شب قبل است چون اگر ملاک حدث باشد غسل شب قبل موجب رفع حدث روز می شود اما غسل شب بعد موجب رفع حدث روز قبل نمی شود .
و اگر گفته شود غسل شب بعد لازم است بحث شرط متاخر پیش می اید که محل تامل است.
نکته دیگر مطلبی است که شیخ به آن اشاره کرده است
شیخ طوسی : و المستحاضة إذا فعلت من الأغسال ما يلزمها من تجديد القطن و الخرق و تجديد الوضوء صامت و صح صومها إلا الأيام التي يحكم لها بالحيض فيها، و متى لم تفعل ما تفعله المستحاضة وجب عليه قضاء الصلاة و الصوم[15]
اما ظاهرا تطهیر و تبدیل قطنه و تهیر بدن از خبث ربطی به روزه ندارد
علامه حلی : هذه العبارة ان قصد بها كون تجديد القطن و الخرقة و الوضوء شرطا في الصوم فهو ممنوع، انّما الشرط هو الغسل مع كثرة الدم أو توسطه[16]
و هیچ یک از فقهاء فعلی به این شرط اشاره نکرده اند.
محمد عطایی 7/3/98
نتایج
الف ) طبق نظر مشهور مستحاضه برای روزه باید اغسال روزانه خود را انجام دهد.
ب ) اغسال شبانه مهم نیست .
ج ) اگر غسل شبانه هم مهم باشد ؛ غسل شب قبل است که با غسل برای نماز صبح مشکل آن حل می شود.
د ) تطهیر لباس و بدن مستحاضه شرط صحت روزه نیست .
[1] . العروة الوثقى (المحشى)، ج1، ص: 596
[2] . موسوعة الإمام الخوئي؛ ج8، ص: 104
[3] . الكافي (ط - الإسلامية)؛ ج4، ص: 136
[4] . موسوعة الإمام الخوئي، ج8، ص: 105
[5] . تهذيب الأحكام؛ ج4، ص: 311
[6] . مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، ج16، ص: 341
[7] . موسوعة الإمام الخوئي؛ ج8، ص: 107
[8] . مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، ج16، ص: 341
[9] . كشف الالتباس عن موجز أبي العباس؛ ص: 243
[10] . العروة الوثقى (المحشى)، ج1، ص: 596
[11] . العروة الوثقى (المحشى)، ج3، ص: 567
[12] . مستمسك العروة الوثقى، ج3، ص: 411
[13] . مستمسك العروة الوثقى، ج3، ص: 411
[14] . الصوم في الشريعة الإسلامية الغراء، ج1، ص: 202
[15] . المبسوط في فقه الإمامية؛ ج1، ص: 288
[16] . مختلف الشيعة في أحكام الشريعة؛ ج3، ص: 542
اینجانب محمد عطایی مسئول پاسخگویی مسائل شرعی بوده و به همین مناسبت برخی مسائل شرعی را بررسی نموده و نتیجه آن را در اینجا منعکس میکنم