بسمه تعالی
آقای الهی قمشه ای فقهای بزرگ شیعه را متهم به تحریف دین می کند و به فتوای آنها درباره موسیقی اشکال وارد می کند.
و دیگری می گوید : دین یعنی نقشه راه زندگی. یک انسان دیندار از دین انتظار دارد که برای تأمین نیازهای اساسی زندگی او راهکار داشته باشد، راهکاری که بر هر سه بنیاد وجود آدمی یعنی حکمت، فطرت و طبیعت مبتنی باشد. حکمت عقل خالص و بدون آلایش است، فطرت گرایشهای اصیلی که خداوند با دمیدن روحش در ما قرار داد و طبیعت به معنای گرایشهای غریزی انسان. اگر عالم دین با در نظر گرفتن این هر سه بنیاد به نیازهای اصلی انسان جواب ندهد فقط اسم دین را یدک میکشد. انسان به تدریج از او و دین او فاصله میگیرد.
این آقایان به آیاتی از قران تمسک می کنند که تصور می کنند مجوز موسیقی است
اول : قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَ الطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا خَالِصَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَذٰلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ ﴿32﴾
به این بیان که موسیقی یکی از زینتهای الهی است که در آیه از حرمت آن منع شده است
دوم : قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَ مَا بَطَنَ وَ الْإِثْمَ وَ الْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَ أَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَاناً وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ ﴿33﴾
به این بیان که خدای سبحان فواحش را تحریم کردهاست و موسیقی از فواحش نیست بلکه از لطائف است .
اما روایات
8- عَنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَعْبَدٍ عَنْ يُونُسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ النَّبِيُّ ص إِنَّ مِنْ أَجْمَلِ الْجَمَالِ الشَّعْرَ الْحَسَنَ وَ نَغْمَةَ الصَّوْتِ الْحَسَنِ.
در این روایت از نبی مکرم نقل شده است که صوت خوب بهترین جمال است
از طرفی می نویسند : چرا در قرآن کریم حتی یک آیه وجود ندارد که موسیقی را و نه لهو و لغو و زور را تحریم کرده باشد؟ چرا خداوند صدای خوش را برای حضرت داود یک هدیه ویژه و امتیاز خاص از جانب خود میشمرد و از کوه و پرنده میخواهد با این صدا همنوا شوند؟ چرا در برخی از روایات، صدای خوش ستوده شده و حتی مؤمنان تشویق گشتهاند که قرآن را با غنا بخوانند؟ چرا امامان فرمودهاند: اگر با موسیقی گناه انجام نشود، هیچ ایرادی ندارد؟ (وسائل الشیعه، ج۱۷، ص۱۲۲) آیا این سخن تصریح ندارد که گناه و فساد، در ذات موسیقی نیست؟ چرا امامان فرمودهاند: اگر موسیقی انسان را به یاد بهشت بیندازد، هیچ ایرادی ندارد؟ (من لایحضره الفقیه، ج۴، ص۶۰) آیا این بدان معنا نیست که یکی از نقشهای موسیقی، یادآوری بهشت به انسان است؟
و این سخنان موجب استبعاد حرمت موسیقی شده است .
این در حالی است که احادیث بسیاری در تفسیر آیات قرآن و نیز به صورت مستقل در کتب شیعه و همچنین در کتب اهل سنت از پیشوایان معصوم علیهم السلام درباره غنا (خوانندگی) و موسیقی (نوازندگی) نقل شده است که تعداد روایات از کثرت به حد تواتر رسیده است.
باید در مرحله اول تذکر داد که موسیقی غیر از غناء است و نباید این دو را باهم خلط نمود و حکم یکی را به دیگری سرایت داد
هر چند برخی گفته اند: فرقی نمیکند صدای موزون و خوشآهنگ از گلوی انسان بیرون آید که اسم آن غناست یا از ساز و الات نوازندگی که نام آن موسیقی است .
اما روایات مربوط به موسیقی
7- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَنْهَاكُمْ عَنِ الزَّفْنِ وَ الْمِزْمَارِ وَ عَنِ الْكُوبَاتِ وَ الْكَبَرَاتِ.[1]
مجلسی آن را طبق نظر مشهورضعیف می داند [2]. اما قبلا بیان شد که روایات نوفلی از سکونی قابل قبول و معتبر است در مورد روایات مناهی رسول اکرم بحث شده است که آیا تمام مناهی دلیل برحرمت است یا شامل امور اخلاقی می شود و حرام نیست
22626- 1- مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ [3]عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى [4]عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ جَرِيرٍ [5]قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ إِنَّ شَيْطَاناً يُقَالُ لَهُ الْقَفَنْدَرُ- إِذَا ضُرِبَ فِي مَنْزِلِ الرَّجُلِ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً بِالْبَرْبَطِ- وَ دَخَلَ عَلَيْهِ الرِّجَالُ- وَضَعَ ذَلِكَ الشَّيْطَانُ كُلَّ عُضْوٍ مِنْهُ عَلَى مِثْلِهِ- مِنْ صَاحِبِ الْبَيْتِ ثُمَّ نَفَخَ فِيهِ نَفْخَةً- فَلَا يَغَارُ بَعْدَهَا حَتَّى تُؤْتَى نِسَاؤُهُ فَلَا يَغَارُ.[6]
مجلسی روایت را حسن أو موثق دانسته[7] ولی بسیاری به نام خبر مطرح کرده اند که نشانه ضعف است [8]
اما کلینی در کافی روایت را با سند عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسىٰ[9]، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ جَرِيرٍ نقل کرده که حسن یا صحیح است .
دلالت روایت روشن است که صدای موسیقی مرد را بی غیرت می کند ولی باز هم دلالت بر حرمت ندارد و نهایت کراهت را ثابت می کند .
15178- 19 السَّيِّدُ الْفَاضِلُ الْمُعَاصِرُ فِي الرَّوْضَاتِ، عَنْ رِسَالَةِ قَبَائِحِ الْخَمْرِ لِلسَّيِّدِ الْجَلِيلِ الْأَمِيرِ صَدْرِ الدِّينِ الدَّشْتَكِيِّ عَنِ الرِّضَا ع: اسْتِمَاعُ الْأَوْتَارِ مِنَ الْكَبَائِرِ.[10]
روایت مرسله است به صراحت شنیدن تا ر را از کبائر شمرده است اما معلوم نیست مراد از کبائر یعنی گناه کبیره یا اینکه امر بزرگی است و ربطی به حرمت ندارد
12- جع، جامع الأخبار قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص يُحْشَرُ صَاحِبُ الطُّنْبُورِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ هُوَ أَسْوَدُ الْوَجْهِ وَ بِيَدِهِ طُنْبُورٌ مِنَ النَّارِ وَ فَوْقَ رَأْسِهِ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ بِيَدِ كُلِّ مَلَكٍ مِقْمَعَةٌ يَضْرِبُونَ رَأْسَهُ وَ وَجْهَهُ وَ يُحْشَرُ صَاحِبُ الْغِنَاءِ مِنْ قَبْرِهِ أَعْمَى وَ أَخْرَسَ وَ أَبْكَمَ وَ يُحْشَرُ الزَّانِي مِثْلَ ذَلِكَ وَ صَاحِبُ الْمِزْمَارِ مِثْلَ ذَلِكَ وَ صَاحِبُ الدَّفِّ مِثْلَ ذَلِكَ .[11]
روایت مرسله است و در نهایت مفید استحباب ترک و کراهت است
22638- 13- وَرَّامُ بْنُ أَبِي فِرَاسٍ فِي كِتَابِهِ قَالَ: قَالَ ع لَا تَدْخُلُ الْمَلَائِكَةُ بَيْتاً فِيهِ خَمْرٌ- أَوْ دَفٌّ أَوْ طُنْبُورٌ أَوْ نَرْدٌ- وَ لَا يُسْتَجَابُ دُعَاؤُهُمْ- وَ تُرْفَعُ عَنْهُمُ الْبَرَكَةُ.[12]
روایت ضعیف است و در نهایت مثل روایت سابق است مضافا بر اینکه خود روایت مفید کراهت است و با این عبارات نمی توان حرمت را استفاده کرد .
22630- 5- وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ سَمَاعَةَ [13]عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ [14]عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع لَمَّا مَاتَ آدَمُ شَمِتَ بِهِ إِبْلِيسُ وَ قَابِيلُ- فَاجْتَمَعَا فِي الْأَرْضِ فَجَعَلَ إِبْلِيسُ وَ قَابِيلُ- الْمَعَازِفَ وَ الْمَلَاهِيَ شَمَاتَةً بِآدَمَ ع- فَكُلُّ مَا كَانَ فِي الْأَرْضِ مِنْ هَذَا الضَّرْبِ- الَّذِي يَتَلَذَّذُ بِهِ النَّاسُ فَإِنَّمَا هُوَ مِنْ ذَلِكَ.[15]
روایت به علت عبدالله بن قاسم ضعیف است و مضافا براینکه مفید حرمت نیست و نهایت استفاده کراهت مانعی ندارد .
20- عَنْهُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَعْبَدٍ [16]عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْخَزَّازِ[17] عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ [18]عَنْ كُلَيْبٍ الصَّيْدَاوِيِّ[19] قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ ضَرْبُ الْعِيدَانِ يُنْبِتُ النِّفَاقَ فِي الْقَلْبِ كَمَا يُنْبِتُ الْمَاءُ الْخُضْرَةَ.[20]
مجلسی روایت را طبق نظرمشهور ضعیف می داند [21] علاوه بر ضعف سند به صورت جدی دلالت بر حرمت هم ندارد و این معنی روشن است .
يَا نَوْفُ إِنَّ دَاوُدَ عليه السلام قَامَ فِي مِثْلِ هَذِهِ السَّاعَةِ مِنَ اللَّيْلِ فَقَالَ إِنَّهَا سَاعَةٌ لَا يَدْعُو فِيهَا عَبْدٌ إِلَّا اسْتُجِيبَ لَهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ عَشَّاراً أَوْ عَرِيفاً أَوْ شُرْطِيّاً أَوْ صَاحِبَ عَرْطَبَةٍ (وَ هِيَ الطُّنْبُورُ) أَوْ صَاحِبَ كَوْبَةٍ (وَ هِيَ الطَّبْلُ وَ قَدْ قِيلَ أَيْضاً إِنَّ الْعَرْطَبَةَ الطَّبْلُ وَ الْكَوْبَةَ الطُّنْبُورُ)[22]
روایت سند قابل قبول فقهی ندارد و برای کراهت و استحباب مفید است
22623- 30- الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدَّيْلَمِيُّ فِي الْإِرْشَادِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص يَظْهَرُ فِي أُمَّتِي الْخَسْفُ وَ الْقَذْفُ قَالُوا مَتَى ذَلِكَ- قَالَ إِذَا ظَهَرَتِ الْمَعَازِفُ وَ الْقَيْنَاتُ- وَ شُرِبَتِ الْخُمُورُ- وَ اللَّهِ لَيَبِيتَنَّ أُنَاسٌ مِنْ أُمَّتِي- عَلَى أَشَرٍ وَ بَطَرٍ وَ لَعِبٍ- فَيُصْبِحُونَ قِرَدَةً وَ خَنَازِيرَ لِاسْتِحْلَالِهِمُ الْحَرَامَ- وَ اتِّخَاذِهِمُ الْقَيْنَاتِ وَ شُرْبِهِمُ الْخُمُورَ- وَ أَكْلِهِمُ الرِّبَا- وَ لُبْسِهِمُ الْحَرِيرَ.[23]
مثل روایات سابق است و دلالت بر حرمت ندارد
22624- 31- قَالَ وَ قَالَ ص إِذَا عَمِلَتْ أُمَّتِي خَمْسَ عَشْرَةَ خَصْلَةً حَلَّ بِهِمُ الْبَلَاءُ- إِذَا كَانَ الْفَيْءُ دُوَلًا- وَ الْأَمَانَةُ مَغْنَماً وَ الصَّدَقَةُ مَغْرَماً- وَ أَطَاعَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ- وَ عَصَى أُمَّهُ وَ بَرَّ صَدِيقَهُ- وَ جَفَا أَبَاهُ- وَ ارْتَفَعَتِ الْأَصْوَاتُ فِي الْمَسَاجِدِ- وَ أُكْرِمَ الرَّجُلُ مَخَافَةَ شَرِّهِ- وَ كَانَ زَعِيمُ الْقَوْمِ أَرْذَلَهُمْ- وَ لَبِسُوا الْحَرِيرَ- وَ اتَّخَذُوا الْقَيْنَاتِ وَ الْمَعَازِفَ- وَ شَرِبُوا الْخُمُورَ وَ كَثُرَ الزِّنَا- فَارْتَقِبُوا عِنْدَ ذَلِكَ رِيحاً حَمْرَاءَ- وَ خَسْفاً أَوْ مَسْخاً- وَ ظُهُورَ الْعَدُوِّ عَلَيْكُمْ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ.[24]
مثل روایات سابق است و دلالت بر حرمت ندارد.
22629- 4- وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ يُوسُفَ بْنِ عَقِيلٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُوسَى بْنِ حَبِيبٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ ع قَالَ: لَا يُقَدِّسُ اللَّهُ أُمَّةً فِيهَا بَرْبَطٌ يُقَعْقِعُ وَ نَايَةٌ تُفَجِّعُ.
مجلسی روایت را طبق نظر مشهورضعیف دانسته [25] و از لحاظ دلالت هم استفاده حرمت از روایت بسیار بعید است .
11- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْخَطَّابِ[26] عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ [27]عَنْ عِمْرَانَ الزَّعْفَرَانِيِّ[28] عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِنِعْمَةٍ فَجَاءَ عِنْدَ تِلْكَ النِّعْمَةِ بِمِزْمَارٍ فَقَدْ كَفَرَهَا وَ مَنْ أُصِيبَ بِمُصِيبَةٍ فَجَاءَ عِنْدَ تِلْكَ الْمُصِيبَةِ بِنَائِحَةٍ فَقَدْ كَفَرَهَا.[29]
روایت سند ضعیفی دارد [30]
22635- 10- وَ فِي عُيُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ الْبَصْرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْوَاعِظِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَامِرٍ الطَّائِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الرِّضَا ع فِي حَدِيثِ الشَّامِيِّ أَنَّهُ سَأَلَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ع عَنْ مَعْنَى هَدِيرِ- الْحَمَامِ الرَّاعِبِيَّةِ قَالَ- تَدْعُو عَلَى أَهْلِ الْمَعَازِفِ وَ الْمَزَامِيرِ وَ الْعِيدَانِ.
روایت علاوه بر ضعف سند چیزی بیش از کراهت را افاده نمی کند
22636 - 11- وَ فِي الْخِصَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ السَّيَّارِيِّ رَفَعَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِع أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ السَّفِلَةِ- فَقَالَ مَنْ يَشْرَبُ الْخَمْرَ وَ يَضْرِبُ بِالطُّنْبُورِ.[31]
این روایت هم مشکل روایات سابق را دارد . علی ای حال نمی توان از این روایات حرمت را استفاده کرد و نهایت مفید یک امر اخلاقی و با کراهت شدید می باشد .
محمد عطایی 25/10/97
الف ) حرمت موسیقی مجرد از غناء و مجرد از گناهان دیگر دلیل محکمی ندارد ولی مورد تایید هم نمی باشد .
ب ) شاید علت حرمت ملازمات موسیقی باشد که معمولا گناه است.
[1] . الكافي (ط - الإسلامية)؛ ج6، ص: 432
[2] . مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول؛ ج22، ص: 302 و كشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحكام؛ ج10، ص: 295 و الأنوار اللوامع في شرح مفاتيح الشرائع (للفيض)؛ ج11، ص: 41
[3] . كان ثقة في نفسه، يروي عن الضعفاء و اعتمد المراسيل.
[4] . كان شيخ الواقفة و وجهها، و أحد الوكلاء المستبدين بمال موسى بن جعفر عليه السلام،
[5] . ثقة،
[6] . وسائل الشيعة؛ ج17، ص: 312
[7] . مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول؛ ج20، ص: 376
[8] . كشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحكام؛ ج10، ص: 295 و الأنوار اللوامع في شرح مفاتيح الشرائع (للفيض)؛ ج11، ص: 41
[9] . كان ثقة في حديثه صدوقا
[10] . مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل؛ ج13، ص: 220
[11] . بحار الأنوار؛ ج76، ص: 253
[12] . وسائل الشيعة؛ ج17، ص: 315
[13] . ثقة
[14] . ضعيف، غال، كان صحب معاوية بن عمار ثم خلط و فارقه
[15] . وسائل الشيعة؛ ج17، ص: 313
[16] . توثیق نشده رجال النجاشي - فهرست أسماء مصنفي الشيعة، ص: 273
[17] توثیق نشده ( رجال الشيخ الطوسي - الأبواب، ص: 354 )
[18] . كثيرالحديث، صحيح الرواية رجال النجاشي - فهرست أسماء مصنفي الشيعة، ص: 270
[19] . 871 كليب بن معاوية بن جبلة الصيداوي الأسدي . توثیق نشده رجال النجاشي - فهرست أسماء مصنفي الشيعة، ص: 318
[20] . الكافي (ط - الإسلامية)، ج6، ص: 434
[21] . ضعيف على المشهور.
[22] . نهج البلاغة؛ ص: 424
[23] . وسائل الشيعة؛ ج17، ص: 311
[24] . وسائل الشيعة؛ ج17، ص: 311
[25] . مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول؛ ج22، ص: 306
[26] . كان ضعيفا في حديثه له عدة كتب
[27] . و كان خصيصا و العامة لهذه العلة تضعفه.
[28] . مجهول،
[29] . الكافي (ط - الإسلامية)، ج6، ص: 433
[30] . مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، ج22، ص: 303
[31] . وسائل الشيعة؛ ج17، ص: 314
راهکار داشته باشد، راهکاری که بر هر سه بنیاد وجود آدمی یعنی حکمت، فطرت و طبیعت مبتنی باشد. حکمت عقل خالص و بدون آلایش است، فطرت گرایشهای اصیلی که خداوند با دمیدن روحش در ما قرار داد و طبیعت به معنای گرایشهای غریزی انسان. اگر عالم دین با در نظر گرفتن این هر سه بنیاد به نیازهای اصلی انسان جواب ندهد فقط اسم دین را یدک میکشد. انسان به تدریج از او و دین او فاصله میگیرد.
قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَ الطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا خَالِصَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَذٰلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ ﴿32﴾
قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَ مَا بَطَنَ وَ الْإِثْمَ وَ الْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَ أَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَاناً وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ ﴿33﴾
8- عَنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَعْبَدٍ عَنْ يُونُسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ النَّبِيُّ ص إِنَّ مِنْ أَجْمَلِ الْجَمَالِ الشَّعْرَ الْحَسَنَ وَ نَغْمَةَ الصَّوْتِ الْحَسَنِ.
چرا در قرآن کریم حتی یک آیه وجود ندارد که موسیقی را و نه لهو و لغو و زور را تحریم کرده باشد؟ چرا خداوند صدای خوش را برای حضرت داود یک هدیه ویژه و امتیاز خاص از جانب خود میشمرد و از کوه و پرنده میخواهد با این صدا همنوا شوند؟ چرا در برخی از روایات، صدای خوش ستوده شده و حتی مؤمنان تشویق گشتهاند که قرآن را با غنا بخوانند؟ چرا امامان فرمودهاند: اگر با موسیقی گناه انجام نشود، هیچ ایرادی ندارد؟ (وسائل الشیعه، ج۱۷، ص۱۲۲) آیا این سخن تصریح ندارد که گناه و فساد، در ذات موسیقی نیست؟ چرا امامان فرمودهاند: اگر موسیقی انسان را به یاد بهشت بیندازد، هیچ ایرادی ندارد؟ (من لایحضره الفقیه، ج۴، ص۶۰) آیا این بدان معنا نیست که یکی از نقشهای موسیقی، یادآوری بهشت به انسان است؟
و این سخنان را موجب استبعاد حرمت موسیقی شده است .
این در حالی است که احادیث بسیاری در تفسیر آیات قرآن و نیز به صورت مستقل در کتب شیعه و همچنین در کتب اهل سنت از پیشوایان معصوم علیهم السلام درباره غنا (خوانندگی) و موسیقی (نوازندگی) نقل شده است که تعداد روایات از کثرت به حد تواتر رسیده است.
باید در مرحله اول تذکر داد که موسیقی غیر از غناء است و نباید این دو را باهم خلط نمود و حکم یکی را به دیگری سرایت داد
هر چند برخی گفته اند: فرقی نمیکند صدای موزون و خوشآهنگ از گلوی انسان بیرون آید که اسم آن غناست یا از ساز و الات نوازندگی که نام آن موسیقی است .
روایات مربوط به موسیقی
7- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَنْهَاكُمْ عَنِ الزَّفْنِ وَ الْمِزْمَارِ وَ عَنِ الْكُوبَاتِ وَ الْكَبَرَاتِ.[1]
مجلسی آن را طبق نظر مشهورضعیف می داند [2]. اما قبلا بیان شد که روایات نوفلی از سکونی قابل قبول و معتبر است
22626- 1- مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ [3]عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى [4]عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ جَرِيرٍ [5]قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ إِنَّ شَيْطَاناً يُقَالُ لَهُ الْقَفَنْدَرُ- إِذَا ضُرِبَ فِي مَنْزِلِ الرَّجُلِ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً بِالْبَرْبَطِ- وَ دَخَلَ عَلَيْهِ الرِّجَالُ- وَضَعَ ذَلِكَ الشَّيْطَانُ كُلَّ عُضْوٍ مِنْهُ عَلَى مِثْلِهِ- مِنْ صَاحِبِ الْبَيْتِ ثُمَّ نَفَخَ فِيهِ نَفْخَةً- فَلَا يَغَارُ بَعْدَهَا حَتَّى تُؤْتَى نِسَاؤُهُ فَلَا يَغَارُ.[6]
مجلسی روایت را حسن أو موثق دانسته[7] ولی بسیاری به نام خبر مطرح کرده اند که نشانه ضعف است [8]
اما کلینی در کافی روایت را با سند عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسىٰ[9]، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ جَرِيرٍ نقل کرده که حسن یا صحیح است
15178- 19 السَّيِّدُ الْفَاضِلُ الْمُعَاصِرُ فِي الرَّوْضَاتِ، عَنْ رِسَالَةِ قَبَائِحِ الْخَمْرِ لِلسَّيِّدِ الْجَلِيلِ الْأَمِيرِ صَدْرِ الدِّينِ الدَّشْتَكِيِّ عَنِ الرِّضَا ع: اسْتِمَاعُ الْأَوْتَارِ مِنَ الْكَبَائِرِ.[10]
روایت مرسله است
12- جع، جامع الأخبار قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص يُحْشَرُ صَاحِبُ الطُّنْبُورِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ هُوَ أَسْوَدُ الْوَجْهِ وَ بِيَدِهِ طُنْبُورٌ مِنَ النَّارِ وَ فَوْقَ رَأْسِهِ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ بِيَدِ كُلِّ مَلَكٍ مِقْمَعَةٌ يَضْرِبُونَ رَأْسَهُ وَ وَجْهَهُ وَ يُحْشَرُ صَاحِبُ الْغِنَاءِ مِنْ قَبْرِهِ أَعْمَى وَ أَخْرَسَ وَ أَبْكَمَ وَ يُحْشَرُ الزَّانِي مِثْلَ ذَلِكَ وَ صَاحِبُ الْمِزْمَارِ مِثْلَ ذَلِكَ وَ صَاحِبُ الدَّفِّ مِثْلَ ذَلِكَ .[11]
روایت مرسله است و در نهایت مفید استحباب ترک و کراهت است
22638- 13- وَرَّامُ بْنُ أَبِي فِرَاسٍ فِي كِتَابِهِ قَالَ: قَالَ ع لَا تَدْخُلُ الْمَلَائِكَةُ بَيْتاً فِيهِ خَمْرٌ- أَوْ دَفٌّ أَوْ طُنْبُورٌ أَوْ نَرْدٌ- وَ لَا يُسْتَجَابُ دُعَاؤُهُمْ- وَ تُرْفَعُ عَنْهُمُ الْبَرَكَةُ.[12]
روایت ضعیف است و در نهایت مثل روایت سابق است مضافا بر اینکه خود روایت مفید کراهت است و با این عبارات نمی توان حرمت را استفاده کرد .
22630- 5- وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ سَمَاعَةَ [13]عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ [14]عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع لَمَّا مَاتَ آدَمُ شَمِتَ بِهِ إِبْلِيسُ وَ قَابِيلُ- فَاجْتَمَعَا فِي الْأَرْضِ فَجَعَلَ إِبْلِيسُ وَ قَابِيلُ- الْمَعَازِفَ وَ الْمَلَاهِيَ شَمَاتَةً بِآدَمَ ع- فَكُلُّ مَا كَانَ فِي الْأَرْضِ مِنْ هَذَا الضَّرْبِ- الَّذِي يَتَلَذَّذُ بِهِ النَّاسُ فَإِنَّمَا هُوَ مِنْ ذَلِكَ.[15]
روایت به علت عبدالله بن قاسم ضعیف است و مضافا براینکه مفید حرمت نیست و نهایت استفاده کراهت مانعی ندارد .
20- عَنْهُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَعْبَدٍ [16]عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْخَزَّازِ[17] عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ [18]عَنْ كُلَيْبٍ الصَّيْدَاوِيِّ[19] قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ ضَرْبُ الْعِيدَانِ يُنْبِتُ النِّفَاقَ فِي الْقَلْبِ كَمَا يُنْبِتُ الْمَاءُ الْخُضْرَةَ.[20]
مجلسی روایت را طبق نظرمشهور ضعیف می داند [21] علاوه بر ضعف سند به صورت جدی دلالت بر حرمت هم ندارد و این معنی روشن است .
يَا نَوْفُ إِنَّ دَاوُدَ عليه السلام قَامَ فِي مِثْلِ هَذِهِ السَّاعَةِ مِنَ اللَّيْلِ فَقَالَ إِنَّهَا سَاعَةٌ لَا يَدْعُو فِيهَا عَبْدٌ إِلَّا اسْتُجِيبَ لَهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ عَشَّاراً أَوْ عَرِيفاً أَوْ شُرْطِيّاً أَوْ صَاحِبَ عَرْطَبَةٍ (وَ هِيَ الطُّنْبُورُ) أَوْ صَاحِبَ كَوْبَةٍ (وَ هِيَ الطَّبْلُ وَ قَدْ قِيلَ أَيْضاً إِنَّ الْعَرْطَبَةَ الطَّبْلُ وَ الْكَوْبَةَ الطُّنْبُورُ)[22]
روایت سند قابل قبول فقهی ندارد و برا ی کراهت و استحباب مفید است
22623- 30- الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدَّيْلَمِيُّ فِي الْإِرْشَادِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص يَظْهَرُ فِي أُمَّتِي الْخَسْفُ وَ الْقَذْفُ قَالُوا مَتَى ذَلِكَ- قَالَ إِذَا ظَهَرَتِ الْمَعَازِفُ وَ الْقَيْنَاتُ- وَ شُرِبَتِ الْخُمُورُ- وَ اللَّهِ لَيَبِيتَنَّ أُنَاسٌ مِنْ أُمَّتِي- عَلَى أَشَرٍ وَ بَطَرٍ وَ لَعِبٍ- فَيُصْبِحُونَ قِرَدَةً وَ خَنَازِيرَ لِاسْتِحْلَالِهِمُ الْحَرَامَ- وَ اتِّخَاذِهِمُ الْقَيْنَاتِ وَ شُرْبِهِمُ الْخُمُورَ- وَ أَكْلِهِمُ الرِّبَا- وَ لُبْسِهِمُ الْحَرِيرَ.[23]
مثل روایات سابق است و دلالت بر حرمت ندارد
22624- 31- قَالَ وَ قَالَ ص إِذَا عَمِلَتْ أُمَّتِي خَمْسَ عَشْرَةَ خَصْلَةً حَلَّ بِهِمُ الْبَلَاءُ- إِذَا كَانَ الْفَيْءُ دُوَلًا- وَ الْأَمَانَةُ مَغْنَماً وَ الصَّدَقَةُ مَغْرَماً- وَ أَطَاعَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ- وَ عَصَى أُمَّهُ وَ بَرَّ صَدِيقَهُ- وَ جَفَا أَبَاهُ- وَ ارْتَفَعَتِ الْأَصْوَاتُ فِي الْمَسَاجِدِ- وَ أُكْرِمَ الرَّجُلُ مَخَافَةَ شَرِّهِ- وَ كَانَ زَعِيمُ الْقَوْمِ أَرْذَلَهُمْ- وَ لَبِسُوا الْحَرِيرَ- وَ اتَّخَذُوا الْقَيْنَاتِ وَ الْمَعَازِفَ- وَ شَرِبُوا الْخُمُورَ وَ كَثُرَ الزِّنَا- فَارْتَقِبُوا عِنْدَ ذَلِكَ رِيحاً حَمْرَاءَ- وَ خَسْفاً أَوْ مَسْخاً- وَ ظُهُورَ الْعَدُوِّ عَلَيْكُمْ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ.[24]
مثل روایات سابق است و دلالت بر حرمت ندارد.
22627- 2- وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى أَوْ غَيْرِهِ عَنْ أَبِي دَاوُدَ الْمُسْتَرِقِّ قَالَ: مَنْ ضُرِبَ فِي بَيْتِهِ بَرْبَطٌ أَرْبَعِينَ يَوْماً- سَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْهِ شَيْطَاناً يُقَالُ لَهُ الْقَفَنْدَرُ- فَلَا يَبْقَى عُضْوٌ مِنْ أَعْضَائِهِ إِلَّا قَعَدَ عَلَيْهِ- فَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ نُزِعَ مِنْهُ الْحَيَاءُ- وَ لَمْ يُبَالِ مَا قَالَ وَ لَا مَا قِيلَ فِيهِ.[25]
22629- 4- وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ يُوسُفَ بْنِ عَقِيلٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُوسَى بْنِ حَبِيبٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ ع قَالَ: لَا يُقَدِّسُ اللَّهُ أُمَّةً فِيهَا بَرْبَطٌ يُقَعْقِعُ وَ نَايَةٌ تُفَجِّعُ.
مجلسی روایت را طبق نظر مشهورضعیف دانسته [26] و از لحاظ دلالت هم استفاده حرمت از روایت بسیار بعید است .
11- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْخَطَّابِ[27] عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ [28]عَنْ عِمْرَانَ الزَّعْفَرَانِيِّ[29] عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِنِعْمَةٍ فَجَاءَ عِنْدَ تِلْكَ النِّعْمَةِ بِمِزْمَارٍ فَقَدْ كَفَرَهَا وَ مَنْ أُصِيبَ بِمُصِيبَةٍ فَجَاءَ عِنْدَ تِلْكَ الْمُصِيبَةِ بِنَائِحَةٍ فَقَدْ كَفَرَهَا.[30]
روایت سند ضعیفی دارد [31]
22635- 10- وَ فِي عُيُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ الْبَصْرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْوَاعِظِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَامِرٍ الطَّائِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الرِّضَا ع فِي حَدِيثِ الشَّامِيِّ أَنَّهُ سَأَلَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ع عَنْ مَعْنَى هَدِيرِ- الْحَمَامِ الرَّاعِبِيَّةِ قَالَ- تَدْعُو عَلَى أَهْلِ الْمَعَازِفِ وَ الْمَزَامِيرِ وَ الْعِيدَانِ.
روایت علاوه بر ضعف سند چیزی بیش از کراهت را افاده نمی کند
22636 - 11- وَ فِي الْخِصَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ السَّيَّارِيِّ رَفَعَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِع أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ السَّفِلَةِ- فَقَالَ مَنْ يَشْرَبُ الْخَمْرَ وَ يَضْرِبُ بِالطُّنْبُورِ.[32]
این روایت هم مشکل روایات سابق را دارد . علی ای حال نمی توان از این روایات حرمت را استفاده کرد و نهایت مفید یک امر اخلاقی و با کراهت شدید می باشد .
محمد عطایی 25/10/97
الف ) حرمت موسیقی مجرد از غناء و مجرد از گناهان دیگر دلیل محکمی ندارد ولی مورد تایید هم نمی باشد .
ب ) شاید علت حرمت ملازمات موسیقی باشد که معمولا گناه است.
[1] . الكافي (ط - الإسلامية)؛ ج6، ص: 432
[2] . مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول؛ ج22، ص: 302 و كشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحكام؛ ج10، ص: 295 و الأنوار اللوامع في شرح مفاتيح الشرائع (للفيض)؛ ج11، ص: 41
[3] . كان ثقة في نفسه، يروي عن الضعفاء و اعتمد المراسيل.
[4] . كان شيخ الواقفة و وجهها، و أحد الوكلاء المستبدين بمال موسى بن جعفر عليه السلام،
[5] . ثقة،
[6] . وسائل الشيعة؛ ج17، ص: 312
[7] . مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول؛ ج20، ص: 376
[8] . كشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحكام؛ ج10، ص: 295 و الأنوار اللوامع في شرح مفاتيح الشرائع (للفيض)؛ ج11، ص: 41
[9] . كان ثقة في حديثه صدوقا
[10] . مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل؛ ج13، ص: 220
[11] . بحار الأنوار؛ ج76، ص: 253
[12] . وسائل الشيعة؛ ج17، ص: 315
[13] . ثقة
[14] . ضعيف، غال، كان صحب معاوية بن عمار ثم خلط و فارقه
[15] . وسائل الشيعة؛ ج17، ص: 313
[16] . توثیق نشده رجال النجاشي - فهرست أسماء مصنفي الشيعة، ص: 273
[17] توثیق نشده ( رجال الشيخ الطوسي - الأبواب، ص: 354 )
[18] . كثيرالحديث، صحيح الرواية رجال النجاشي - فهرست أسماء مصنفي الشيعة، ص: 270
[19] . 871 كليب بن معاوية بن جبلة الصيداوي الأسدي . توثیق نشده رجال النجاشي - فهرست أسماء مصنفي الشيعة، ص: 318
[20] . الكافي (ط - الإسلامية)، ج6، ص: 434
[21] . ضعيف على المشهور.
[22] . نهج البلاغة؛ ص: 424
[23] . وسائل الشيعة؛ ج17، ص: 311
[24] . وسائل الشيعة؛ ج17، ص: 311
[25] . وسائل الشيعة؛ ج17، ص: 313
[26] . مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول؛ ج22، ص: 306
[27] . كان ضعيفا في حديثه له عدة كتب
[28] . و كان خصيصا و العامة لهذه العلة تضعفه.
[29] . مجهول،
[30] . الكافي (ط - الإسلامية)، ج6، ص: 433
[31] . مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، ج22، ص: 303
[32] . وسائل الشيعة؛ ج17، ص: 314
اینجانب محمد عطایی مسئول پاسخگویی مسائل شرعی بوده و به همین مناسبت برخی مسائل شرعی را بررسی نموده و نتیجه آن را در اینجا منعکس میکنم