بسم الله الرحمن الرحیم
کسانی که از ماندن در منی در شب یازدهم و دوازدهم معاف هستند.
الاولى: المعذور كالمريض و الممرّض، و من خاف على نفسه أو ماله من المبيت بمنى.
در این قسمت دلیل خاصی وجود ندارد بلکه دلیل عسر و حرج در این موارد جاری می شود و از همین جا معلوم می شود که مریضی و خوف باید به حدی برسد که موجب عسرو حرج باشد و عنوان مرض و خوف به تنهایی مجوز نیست و در ثانی لزوم کفاره و عدم آن هم بستگی به مساله بعد دارد که اگر معذور باشد کفاره ساقط می شود یا خیر؟
الثانية: من اشتغل بالعبادة في مكة تمام ليلته أو تمام الباقي من ليلته إذا خرج من منى بعد دخول الليل ما عدا الحوائج الضرورية كالأكل و الشرب و نحوهما
من اشتغل بالعبادة في مكّة تمام الليلة ما عدا الحوائج الضرورية كالأكل و الشرب و نحوهما.
اختلاف در این است که در عبارت محقق خویی و برخی دیگر تمام الباقی من لیلته اضافه شده است در حالی که در عبارت مشهور این قید نیست و تنها تمام لیلته ذکر شده است.
دلیل این مساله چند روایت است.
روایت اول : عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ وَ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ لَا تَبِتْ لَيَالِيَ التَّشْرِيقِ إِلَّا بِمِنًى فَإِنْ بِتَّ فِي غَيْرِهَا فَعَلَيْكَ دَمٌ وَ إِنْ خَرَجْتَ أَوَّلَ اللَّيْلِ فَلَا يَنْتَصِفْ لَكَ اللَّيْلُ إِلَّا وَ أَنْتَ بِمِنًى إِلَّا أَنْ يَكُونَ شُغُلُكَ بِنُسُكِكَ أَوْ قَدْ خَرَجْتَ مِنْ مَكَّةَ وَ إِنْ خَرَجْتَ نِصْفَ اللَّيْلِ فَلَا يَضُرُّكَ أَنْ تُصْبِحَ بِغَيْرِهَا قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ زَارَ عِشَاءً فَلَمْ يَزَلْ فِي طَوَافِهِ وَ دُعَائِهِ وَ فِي السَّعْيِ بَيْنَ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ حَتَّى يَطْلُعَ الْفَجْرُ قَالَ لَيْسَ عَلَيْهِ شَيْءٌ كَانَ فِي طَاعَةِ اللَّهِ.
روایت دوم : وَ سَأَلَهُ مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمَّارٍ عَنْ رَجُلٍ زَارَ الْبَيْتَ فَلَمْ يَزَلْ فِي طَوَافِهِ وَ دُعَائِهِ وَ السَّعْيِ وَ الدُّعَاءِ حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ قَالَ لَيْسَ عَلَيْهِ شَيْءٌ كَانَ فِي طَاعَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.
روایت سوم : رَوَى مُوسَى بْنُ الْقَاسِمِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِذَا فَرَغْتَ مِنْ طَوَافِكَ لِلْحَجِّ وَ طَوَافِ النِّسَاءِ فَلَا تَبِيتُ إِلَّا بِمِنًى إِلَّا أَنْ يَكُونَ شُغُلُكَ فِي نُسُكِكَ وَ إِنْ خَرَجْتَ بَعْدَ نِصْفِ اللَّيْلِ فَلَا يَضُرُّكَ أَنْ تَبِيتَ فِي غَيْرِ مِنًى.
ظاهرا روایت دوم و سوم تقطیع شده روایت اول است و روایت مستقلی نباشد.
که از لحاظ سند صحیح است و از لحاظ دلالت به چند نکته اشاره دارد.
اول : ماندن در منی در شبهای ایام تشریق که یازدهم و دوازدهم و سیزدهم واجب است.
دوم : اگر در منی نماند باید در مقابل قربانی کند.
سوم : اگر اول شب از منی خارج شد قبل از نصف شب به منی باز گردد.مگر اینکه در مکه مشغول عبادت باشد
چهارم : اگر بعد از انجام عبادت از مکه خارج شده باشد هم مشکلی ندارد و لو به منی نرسیده باشد.
پنجم : بعد از نصف شب می تواند از منی خارج شود و صبح در مکه باشد .
ششم : کسی که از اول شب تا صبح در مکه مشغول اعمال خود باشد مشکلی ندارد چون در اطاعت الهی است.
روایت چهارم : الْحُسَيْنُ بْنُ سَعِيدٍ عَنْ صَفْوَانَ قَالَ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ ع سَأَلَنِي بَعْضُهُمْ عَنْ رَجُلٍ بَاتَ لَيْلَةً مِنْ لَيَالِي مِنًى بِمَكَّةَ فَقُلْتُ لَا أَدْرِي فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ مَا تَقُولُ فِيهَا قَالَ عَلَيْهِ دَمٌ إِذَا بَاتَ فَقُلْتُ إِنْ كَانَ إِنَّمَا حَبَسَهُ شَأْنُهُ الَّذِي كَانَ فِيهِ مِنْ طَوَافِهِ وَ سَعْيِهِ لَمْ يَكُنْ لِنَوْمٍ وَ لَا لَذَّةٍ أَ عَلَيْهِ مِثْلُ مَا عَلَى هَذَا قَالَ لَيْسَ هَذَا بِمَنْزِلَةِ هَذَا وَ مَا أُحِبُّ أَنْ يَنْشَقَّ لَهُ الْفَجْرُ إِلَّا وَ هُوَ بِمِنًى.
این روایت هم صحیحه است و از لحاظ دلالت هم به چند نکته اشاره دارد
اول : ترک بیتوته به منی موجب کفاره می شود
دوم : اگر کسی در مکه مشغول عبادت باشد کفاره ندارد.
روایت پنجم : وَ رَوَى مُوسَى بْنُ الْقَاسِمِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ ع عَنْ رَجُلٍ بَاتَ بِمَكَّةَ فِي لَيَالِي مِنًى حَتَّى أَصْبَحَ قَالَ إِنْ كَانَ أَتَاهَا نَهَاراً فَبَاتَ فِيهَا حَتَّى أَصْبَحَ فَعَلَيْهِ دَمٌ يُهَرِيقُهُ.
این روایت مرسله است هر چند برخی صحیح دانسته اند و از لحاظ دلالت هم اشاره دارد که کسی که تمام شب را خارج از منی باشد باید قربانی کند . و اگر مفهوم داشته باشد کسی که مقداری از شب را در منی باشد قربانی لازم نیست.
روایت ششم : عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا فِي رَجُلٍ زَارَ الْبَيْتَ فَنَامَ فِي الطَّرِيقِ قَالَ إِنْ بَاتَ بِمَكَّةَ فَعَلَيْهِ دَمٌ وَ إِنْ كَانَ قَدْ خَرَجَ مِنْهَا فَلَيْسَ عَلَيْهِ شَيْءٌ وَ لَوْ أَصْبَحَ دُونَ مِنًى
روایت صحیحه است و از لحاظ دلالت هم بیان می دارد که کسی که بعد از اعمال مکه در روز عید در مکه بماند باید قربانی بدهد . اما اگر به طرف منی حرکت کند واز مکه خارج شود کفاره ندارد و لو به منی نرسد تا صبح شود.
روایت هفتم : عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِذَا زَارَ الْحَاجُّ مِنْ مِنًى فَخَرَجَ مِنْ مَكَّةَ فَجَاوَزَ بُيُوتَ مَكَّةَ فَنَامَ ثُمَّ أَصْبَحَ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَ مِنًى فَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ
روایت هشتم : وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فِي الرَّجُلِ يَزُورُ فَيَنَامُ دُونَ مِنًى قَالَ إِذَا جَازَ عَقَبَةَ الْمَدَنِيِّينَ فَلَا بَأْسَ أَنْ يَنَامَ.
از مجموع این روایات استفاده می شود که بیتوته در منی واجب است و اگر کسی انرا ترک کند باید یک گوسفند قربانی کند.مگر کسی که در مکه مشغول عبادت باشد و از قید فی طاعت الله در روایت اول معلوم می شود که طواف و سعی موضوعیت نداشته و هر نوع کاری که مستحب یا واجب باشد و عرفا اطاعت خدا باشد کافی است و لو طواف نباشد و اصلا با توجه به اینکه طواف و سعی حد اکثر دو یا سه ساعت طول میکشد و شب حد اقل ده ساعت می شود معلوم میشود انسان نمی تواند از اول شب تا طلوع فجر مشغول عبادت باشد و نوع نیاز به تجدید وضوء دارد که این مقدار هم معفو است.
اما گاهی افراد تمام شب را در مکه مشغول عبادت نمی شوند بلکه مقداری از شب را در مکه هستند و مقداری از شب را از مکه خارج می شوند.
محقق خویی دارند الثالثة: من طاف بالبيت و بقي في عبادته ثم خرج من مكة و تجاوز عقبة المدنيين فيجوز له أن يبيت في الطريق دون أن يصل إلى منى. و يجوز لهؤلاء التأخير في الرجوع إلى منى إلى إدراك الرمي في النهار.
یعنی اگر کسی بعد از طواف و سعی از مکه خارج شود و از عقبه مدنیین عبور کند که به طرف منی برود ولی در راه استراحت کند و به منی نرسد و صبح برای رمی جمره وارد منی شود اشکال ندارد.
روایت ششم و هقتم و نهم بالا دلالت دارد که اگر کسی بعد از اعمال مکه از مکه خارج شود و لو به منی نرسد کفاره ندارد اما اگر در مکه بخوابد کفاره دارد و در این روایت اشاره به عقبه مدنیین نشده است.
منتهی در روایت ششم ملاک خروج از مکه است و در روایت هفتم عبور از خانه های مکه و در هشتم ملاک رسیدن به عقبه مدنیین است که دقیقا معلوم نیست کجاست . و اگر عقبه را حد مکه بدانیم سه روایت یک معنی می شود اما اگر عقبه را مکان دیگری بدانیم بین روایات تعارض پیدا می شود یعنی مفاهیم دو روایت اول با روایت سوم تعارض پیدا می کند چون طبق مفهوم روایت ششم و هفتم اگر از مکه خارج شود و به عقبه نرسد کفاره ندارد و طبق مفهوم روایت هشتم کفاره دارد. و اینها با هم سازگاری ندارد و باید با رویات هشتم دو روایت قبل را تقیید زد و گفت در صورتی کفاره ندارد که لا اقل به عقبه مدنیین برسد و الا کفاره دارد . و از حیث اینکه الان دقیقا عقبه مدنیین معلوم نیست . و شخصی که از مکه خارج می شود تا به عقبه نرسیده اگر بخوابد باید کفاره بدهد و چون نمی داند عقبه کجا است هر جا خوابید باید کفاره بدهد مگر به منی برسد. و آنچه مشکل را کلا حل می کند در زمان فعلی اصلا بین مکه و منی فاصله معتد به نیست و کسی که از مسجد الحرام خارج شود تا قبل از رسیدن به منی هر جا بخوابد مکه است و باید کفاره بدهد . و لو از عقبه مدنیین واقعی رد شده باشد چون از مکه خارج نشده است.
پس این فقره در زمانی فعلی موضوع ندارد و نمی توان به آن اتکا کرد و کسی که در مکه است و مشغول انجام اعمال است بعد از تمام شدن اعمال باید حتما به منی برود و در منی بخوابد و اگر قبل از آن بخوابد باید کفاره بدهد .
محمد عطایی 4/8/94
نتایج
سه گروه از ماندن در منی معاف هستند .
1 _ معذورین و مریضها
2 _ کسانی که در طول شب در مکه مشغول عبادت باشند
3 _ اگر کسی اعمالش تا پاسی از شب طول کشید و بعد از مکه به منی آمد و لو بعد از نیمه شب برسد مانعی ندارد
اینجانب محمد عطایی مسئول پاسخگویی مسائل شرعی بوده و به همین مناسبت برخی مسائل شرعی را بررسی نموده و نتیجه آن را در اینجا منعکس میکنم