بررسی مسائل شرعی

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله رب العالمین

الصلوه و السلام علی سیدنا محمد و علی آله الطاهرین

در مورد تداخل نمازها در یک دیگر به این معنی که انسان یک نماز بخواند و آن را به جای دو نماز حساب کنند سوال می شود و مقدار صحت و جواز آن ؟

مثال رایج این امر که زیاد سوال می شود در مورد نماز شب و نماز قضاء است . و چیزی که مورد قبول برخی قرار گرفته است نماز غفیله و نافله مغرب و یا نماز جعفر طیار و نوافل یومیه و یا نوافل یومیه و نماز تحیت مسجد است که باید بررسی شود .

نکته مهم در نمازهای نافله که کیفیت خاصی ندارد این است که آنها را به هر صورتی می توان خواند . مثلا مانعی ندارد که کسی نوافل مغرب را که چهار رکعت است به صورت نماز غفیله و یا جعفر طیار و یا نماز امام حسین و غیره بخواند ولی باید توجه داشت که این یک نماز محسوب می شود و دو نماز نیست بلکه اگر قرار باشد فرد دو نماز بخواند این نوع نماز خواندن کفایت نمی کند. و مقتضی اصل هم همین است و معروف است به " تعدد السبب الموجب لتعدد المسبب إلا ما أخرجه الدليل"

در کتاب مبانی منهاج اقای قمی آمده است : التداخل على خلاف قاعدة الاولية كما ثبت في محله و عليه يشكل ما أفاده‌ فان الالتزام بالتداخل مع كونه على خلاف القاعدة يحتاج الى الدليل و مع عدمه لا يمكن الالتزام به فلاحظ.[1]

محقق خویی وبرخی دیگر دارند : يجوز الإتيان بركعتين من نافلة المغرب بصورة صلاة الغفيلة فيكون ذلك من تداخل المستحبين.[2]

اما اقای تبریزی می نویسند: قيل بجواز الاتيان بركعتين من نافلة المغرب بصورة صلاة الغفيلة فيكون ذلك من تداخل المستحبين و لكن لا يخلو عن إشكال، نعم يجوز الاتيان بركعتين بنية الأعم من النافلة و الغفيلة بمعنى أن تكونا من نافلة المغرب إن لم تثبت الغفيلة.[3]

 در حالی که دیگران متعرض مساله نشده و آن را مسکوت گذاشته اند.

علت آنکه محقق خویی و برخی بر خلاف اصل تداخل در این نماز را پذیرفته اند چند روایت در مورد نماز بین نماز مغرب و عشاء است.

روایت اول : مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ يَحْيَى الْحَلَبِيِّ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِيرَةِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع أَرْبَعُ رَكَعَاتٍ بَعْدَ الْمَغْرِبِ لَا تَدَعْهُنَّ فِي حَضَرٍ وَ لَا سَفَرٍ.

این روایت بیان می کند که چهار رکعت نماز مستحب بعد از مغرب وجود دارد که هرگز ساقط نمی شود و حتی در سفر خوانده می شود . و روایات دیگری که اصل چهار رکعت نماز در این وقت را ثابت می کند و در این قسمت مشکلی نیست. یعنی اصل چهار رکعت نافله مغرب

روایت دوم : مَا رَوَاهُ هِشَامُ بْنُ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ مَنْ صَلَّى بَيْنَ الْعِشَاءَيْنِ رَكْعَتَيْنِ قَرَأَ فِي الْأُولَى الْحَمْدَ وَ قَوْلَهُ‌

وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغٰاضِباً إِلَى قَوْلِهِ وَ كَذٰلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ وَ فِي الثَّانِيَةِ الْحَمْدَ وَ قَوْلَهُ وَ عِنْدَهُ مَفٰاتِحُ الْغَيْبِ لٰا يَعْلَمُهٰا إِلَى آخِرِ الْآيَةِ فَإِذَا فَرَغَ مِنَ الْقِرَاءَةِ رَفَعَ يَدَيْهِ وَ قَالَ- اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِمَفَاتِحِ الْغَيْبِ الَّتِي لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا أَنْتَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَفْعَلَ بِي كَذَا وَ كَذَا وَ تَقُولُ اللَّهُمَّ أَنْتَ وَلِيُّ نِعْمَتِي وَ الْقَادِرُ عَلَى طَلِبَتِي تَعْلَمُ حَاجَتِي فَأَسْأَلُكَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ عَلَيْهِ وَ عَلَيْهِمُ السَّلَامُ لَمَّا قَضَيْتَهَا لِي وَ سَأَلَ اللَّهَ حَاجَتَهُ أَعْطَاهُ اللَّهُ مَا سَأَلَ‌.[4]

روایت سوم : رُوِيَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ أُوصِيكُمْ بِرَكْعَتَيْنِ بَيْنَ الْعِشَاءَيْنِ يُقْرَأُ فِي الْأُولَى الْحَمْدُ وَ إِذَا زُلْزِلَتْ ثَلَاثَ عَشْرَةَ مَرَّةً وَ فِي الثَّانِيَةِ الْحَمْدُ مَرَّةً وَ قُلْ هُوَ اللّٰهُ أَحَدٌ خَمْسَ عَشْرَةَ مَرَّةً فَإِنَّهُ مَنْ يُصَلِّي ذَلِكَ فِي كُلِّ شَهْرٍ كَانَ مِنَ الْمُتَّقِينَ فَإِنْ فَعَلَ ذَلِكَ فِي كُلِّ سَنَةٍ كَانَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ فَإِنْ فَعَلَ ذَلِكَ فِي كُلِّ جُمُعَةٍ مَرَّةً كَانَ مِنَ الْمُصَلِّينَ فَإِنْ فَعَلَ ذَلِكَ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ زَاحَمَنِي فِي الْجَنَّةِ وَ لَمْ يُحْصِ ثَوَابَهُ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى‌[5]

روایت چهارم : سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ وَهْبِ بْنِ وَهْبٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص تَنَفَّلُوا فِي سَاعَةِ الْغَفْلَةِ وَ لَوْ بِرَكْعَتَيْنِ خَفِيفَتَيْنِ فَإِنَّهُمَا يُورِثَانِ دَارَ الْكَرَامَةِ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا سَاعَةُ الْغَفْلَةِ قَالَ مَا بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ‌. [6]

از این چند روایت آنچه مسلم است این است که :

1 _ چهار رکعت نماز نافله ما بین مغرب و عشاء وارد شده ا ست .

2 _  در این زمان می توان چهار رکعت به صورت نماز غفیله و وصیت خواند .

اما رابطه بین این دو گزاره چیست . سه احتمال دارد

اول : نافله مغرب همان نماز غفیله و وصیت است . یعنی در واقع ما بین مغرب و عشاء چهار رکعت نافله به این صورت وارد شده است.

دوم : در این وقت در واقع هشت رکعت نماز مستحب وارد شده است که چهار رکعت نافله مغرب و چهار رکعت غفیله و وصیت و این دو از یگدیگر مستقل هستند وربطی به هم ندارند .

 سوم : در این وقت در واقع هشت رکعت وارد شده است  که می توان در مقام امتثال چهار رکعت خواند و تصادق خارجی دارند  که اگر این معنی ثابت شود معنی تداخل دو نماز می باشد.

ظاهرا از این سه احتمال ؛ احتمال سوم تنها فرض است و هیچ پایه و اساسی ندارد. و هیچ قرینه ای وجود ندارد که این معنی را ثابت کند بلکه از دو دست روایات بالا در بدو امر فرض دوم ثابت می شود و سیره متشرعه هم همین معنی را تایید می کند که نافله مغرب را غیر از غفیله و وصیت می داند و الا لازم بود نافله مغرب در بین نوافل با خصوصیت خاص معروف شود و حال آنکه نشده است و اصلا در بین عوام متشرعه اصلا نماز وصیت خوانده نمی شود و اگر مصداق نافله مغرب بود  لا اقل باید بخشی از متدینن التزام به آن داشتند .

و اگر توجیحات خاصی را هم بپذیریم  فرض اول ثابت می شود و این معنی هم تداخل ندارد بلکه یک نماز خوانده می شود نهایت اینکه گفته شود نماز نافله مغرب با این کیفیت از باب تعدد مطلوب است  و دو نماز وارد نشده است . که هر چند بعید است ولی ممکن است .

 بنا بر این کلام آقای تبریزی بیشتر قابل دفاع است که می توان نافله مغرب را به صورت نماز غفیله خواند و مانعی ندارد اما  اگر کسی غفیله را نماز مستقلی بداند و بخواهد آن را هم امتثال کند باید نماز مستقلی غیر از نافله مغرب بخواند . و نمیتواند به چهار رکعت اکتفاء کند.

 از همینجا معلوم می شود که تداخل نماز جعفر طیار و نوافل یومیه وجهی ندارد چون  هر یک دلیل مستقل دارد و ربطی به هم ندارد.

روایت پنجم : عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ يَحْيَى الْحَلَبِيِّ عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لِجَعْفَرٍ يَا جَعْفَرُ أَ لَا أَمْنَحُكَ أَ لَا أُعْطِيكَ أَ لَا أَحْبُوكَ فَقَالَ لَهُ جَعْفَرٌ بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ فَظَنَّ النَّاسُ أَنَّهُ يُعْطِيهِ ذَهَباً أَوْ فِضَّةً فَتَشَرَّفَ النَّاسُ لِذَلِكَ فَقَالَ لَهُ إِنِّي أُعْطِيكَ شَيْئاً إِنْ أَنْتَ صَنَعْتَهُ فِي كُلِّ يَوْمٍ كَانَ خَيْراً لَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَ مَا فِيهَا وَ إِنْ صَنَعْتَهُ بَيْنَ يَوْمَيْنِ غُفِرَ لَكَ مَا بَيْنَهُمَا أَوْ كُلَّ جُمْعَةٍ أَوْ كُلَّ شَهْرٍ أَوْ كُلَّ سَنَةٍ غُفِرَ لَكَ مَا بَيْنَهُمَا تُصَلِّي أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ تَبْتَدِئُ‌ فَتَقْرَأُ وَ تَقُولُ إِذَا فَرَغْتَ- سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ تَقُولُ ذَلِكَ خَمْسَ عَشْرَةَ مَرَّةً بَعْدَ الْقِرَاءَةِ فَإِذَا رَكَعْتَ قُلْتَهُ عَشْرَ مَرَّاتٍ فَإِذَا رَفَعْتَ رَأْسَكَ مِنَ الرُّكُوعِ قُلْتَهُ عَشْرَ مَرَّاتٍ فَإِذَا سَجَدْتَ قُلْتَهُ عَشْرَ مَرَّاتٍ فَإِذَا رَفَعْتَ رَأْسَكَ مِنَ السُّجُودِ فَقُلْ بَيْنَ السَّجْدَتَيْنِ عَشْرَ مَرَّاتٍ فَإِذَا سَجَدْتَ الثَّانِيَةَ فَقُلْ عَشْرَ مَرَّاتٍ فَإِذَا رَفَعْتَ رَأْسَكَ مِنَ السَّجْدَةِ الثَّانِيَةِ قُلْتَ عَشْرَ مَرَّاتٍ وَ أَنْتَ قَاعِدٌ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ فَذَلِكَ خَمْسٌ وَ سَبْعُونَ تَسْبِيحَةً فِي كُلِّ رَكْعَةٍ ثَلَاثُمِائَةِ تَسْبِيحَةٍ فِي أَرْبَعِ رَكَعَاتٍ أَلْفٌ وَ مِائَتَا تَسْبِيحَةٍ وَ تَهْلِيلَةٍ وَ تَكْبِيرَةٍ وَ تَحْمِيدَةٍ إِنْ شِئْتَ صَلَّيْتَهَا بِالنَّهَارِ وَ إِنْ شِئْتَ صَلَّيْتَهَا بِاللَّيْلِ.

- وَ فِي رِوَايَةِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ ع تَقْرَأُ فِي الْأُولَى إِذَا زُلْزِلَتْ وَ فِي الثَّانِيَةِ وَ الْعَادِيَاتِ وَ فِي الثَّالِثَةِ إِذٰا جٰاءَ نَصْرُ اللّٰهِ وَ فِي الرَّابِعَةِ بِ‍ قُلْ هُوَ اللّٰهُ أَحَدٌ قُلْتُ فَمَا ثَوَابُهَا قَالَ لَوْ كَانَ عَلَيْهِ مِثْلُ رَمْلِ عَالِجٍ ذُنُوباً غَفَرَ اللَّهُ لَهُ ثُمَّ نَظَرَ إِلَيَّ فَقَالَ إِنَّمَا ذَلِكَ لَكَ وَ لِأَصْحَابِكَ‌[7]

 و روشن است این یک نماز مستقل است و نماز نافله هم مستقل است و هر چند می توان نافله یومیه را به صورت نماز جعفر خواند ولی تداخل وجود ندارد. چون همانطور که قبلا بیان شد تداخل دلیل می خواهد که در اینجا و هیچ جای دیگر وجود دارد.

اما تداخل نماز نافله یا تحیت مسجد

روایت ششم : حَدَّثَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَسْوَارِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو يُوسُفَ‌  اَحْمَدُ بْنُ الْقَيْسِ السِّجْزِيُّ الْمُذَكِّرُ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَمْرُو بْنُ حَفْصٍ قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو مُحَمَّدٍ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَسَدٍ بِبَغْدَادَ قَالَ حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ أَبُو عَلِيٍّ قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْبَصْرِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ جريح [جُرَيْجٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ اللَّيْثِيِّ عَنْ أَبِي ذَرٍّ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ قَالَ دَخَلْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ص وَ هُوَ فِي الْمَسْجِدِ جَالِساً وَحْدَهُ فَاغْتَنَمْتُ خَلْوَتَهُ فَقَالَ لِي يَا أَبَا ذَرٍّ إِنَّ لِلْمَسْجِدِ تَحِيَّةً قُلْتُ وَ مَا تَحِيَّتُهُ قَالَ رَكْعَتَانِ تَرْكَعُهُمَا ثُمَّ الْتَفَتُّ إِلَيْهِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّكَ أَمَرْتَنِي بِالصَّلَاةِ فَمَا الصَّلَاةُ قَالَ خَيْرُ مَوْضُوعٍ فَمَنْ شَاءَ أَقَلَّ وَ مَنْ شَاءَ أَكْثَرَ [8]

 روایت هفتم : لما روي عن النبي صلى الله عليه و آله أنه قال إذا دخل أحدكم المسجد فلا يجلس حتى يصلى ركعتين، و إن لم يكن المكان مسجدا كان بالخيار بين أن يصلي ركعتين إن كان وقتا يجوز النافلة فيه و بين أن يترك.[9]

 روایت هشتم : وَ قَالَ لَا تَجْعَلُوا الْمَسَاجِدَ طُرُقاً حَتَّى تُصَلُّوا فِيهَا رَكْعَتَيْنِ[10]

 از این سه روایت استفاده می شود  که افرادی که وارد   مسجد می شوند خوب است نماز بخوانند و بدون خواندن نماز خارج نشوند . اما اینکه این نماز چه نمازی باشد ظاهرا فرقی نمی کند یعنی اگر کسی برای خواندن نماز یومیه یا نماز خاص دیگری وارد مسجد شود و نماز بخواند لازم بلکه مستحب هم نیست به عنوان تحیت مسجد نماز دیگری بخواند . و همان نمازی که خوانده است کافی است  و فرقی نمی کند آن نماز واجب باشد یا نماز مستحب دیگری باشد.

نماز قضاء و نماز شب

 یکی دیگر از سوالاتی که در این باب مطرح می شود برای کسانی است که به هر علتی نماز قضاء دارند و فعلا تصمیم به خواندن نماز شب هم دارند و سوال میکنند می توانند به جای نماز شب نماز قضاء بخوانند . مقدمتا بیان می شود کسی که نماز قضاء دارد اگر نیکه های شب بلند شود و در هنگامی که برخی نماز شب می خوانند نماز قضاء خود را بخواند بسیار کار خوب و صحیحی انجام داده است و قطعا ماجور است  و چه بسا ثواب بیشتری نسبت به نماز شب ببرد ولی این فرد نماز شب نخوانده است ؛ و در این معنی اختلافی نیست و ظاهرا همه قبول دارند هر چند برخی بلکه هیچ کس تصریح به آن نکرده است.

 آنچه مورد سوال قرار می گیرد  این است کسی نماز شب بخواند وآن را نماز قضاء محسوب کند .

که در این باب دو مساله مطرح است .

 اول : کسی که نماز قضاء دارد می تواند نماز مستحبی از جمله نماز شب بخواند

دوم : آیا تداخل در این نماز صحیح است که دو رکعت نماز بخواند و آن را هم نماز شب حساب کند و هم نماز قضاء صبح

اما اول : اختلفت كلماتهم في جواز التطوع لمن في ذمته القضاء فنسب الى المتقدمين المنع و عمدة ما يحتج به من الدليل

  روایت اول :  زرارة عن ابى جعفر عليه السّلام انه سئل عن رجل صلى بغير طهور أو نسي صلوات لم يصلها أو نام عنها فقال يقضيها إذا ذكرها في أي ساعة ذكرها الى ان قال و لا يتطوع بركعة حتى يقضى الفريضة كلها [11]

 روایت دوم : زرارة قال قلت لأبي جعفر عليه السّلام أصلي نافلة و على فريضة قال لا انه لا تصلى نافلة في وقت فريضة أ رأيت لو كان عليك من شهر رمضان ا كان لك ان تطوع حتى تقضيه قال قلت لا قال فكذلك الصلاة

روایت سوم : لا صلاة لمن عليه صلاة [12]

 در عروه آمده : (مسألة 16): يجوز الإتيان بالنافلة و لو المبتدئة في وقت الفريضة ما لم تتضيّق، و لمن عليه فائتة  على الأقوى، و الأحوط الترك بمعنى تقديم الفريضة و قضائها.[13]

 و مستند مرحدن سید و موافقین ایشان که اکثر فقهاء فعلی هستند روایاتی است که دلالت بر جواز دارند و روایات قبلی را حمل بر کراهت کرده اند.

روایت چهارم :  مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ يَأْتِي الْمَسْجِدَ وَ قَدْ صَلَّى أَهْلُهُ أَ يَبْتَدِئُ بِالْمَكْتُوبَةِ أَوْ يَتَطَوَّعُ فَقَالَ إِنْ‌  کانَ فِي وَقْتٍ حَسَنٍ فَلَا بَأْسَ بِالتَّطَوُّعِ قَبْلَ الْفَرِيضَةِ وَ إِنْ كَانَ خَافَ الْفَوْتَ مِنْ أَجْلِ مَا مَضَى مِنَ الْوَقْتِ فَلْيَبْدَأْ بِالْفَرِيضَةِ وَ هُوَ حَقُّ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ثُمَّ لْيَتَطَوَّعْ بِمَا شَاءَ أَلَا هُوَ مُوَسَّعٌ أَنْ يُصَلِّيَ الْإِنْسَانُ فِي أَوَّلِ دُخُولِ وَقْتِ الْفَرِيضَةِ النَّوَافِلَ إِلَّا أَنْ يَخَافَ فَوْتَ الْفَرِيضَةِ وَ الْفَضْلُ إِذَا صَلَّى الْإِنْسَانُ وَحْدَهُ أَنْ يَبْدَأَ بِالْفَرِيضَةِ إِذَا دَخَلَ وَقْتُهَا لِيَكُونَ فَضْلُ أَوَّلِ الْوَقْتِ لِلْفَرِيضَةِ وَ لَيْسَ بِمَحْظُورٍ عَلَيْهِ أَنْ يُصَلِّيَ النَّوَافِلَ مِنْ أَوَّلِ الْوَقْتِ إِلَى قَرِيبٍ مِنْ آخِرِ الْوَقْتِ.

روایت پنجم  : مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ أُصَلِّي فِي وَقْتِ فَرِيضَةٍ نَافِلَةً قَالَ نَعَمْ فِي أَوَّلِ الْوَقْتِ إِذَا كُنْتَ مَعَ إِمَامٍ تَقْتَدِي بِهِ فَإِذَا كُنْتَ وَحْدَكَ فَابْدَأْ بِالْمَكْتُوبَةِ.[14] و این روایات موجب حمل روایات اول بر کراهت می شود که حکم عقل است که تا فرد کار اهمی دارد وقت خود را به کار مهم مصرف  نکند مخصوصا با این توجه که ممکن است عمر او وفاء نکند تا نماز واجب خود را بخواند .

بنا بر این نماز نافله در وقتی که انسان نماز واجب ادا ، یا قضاء دارد مانعی ندارد و کسی که نماز قضاء دارد می تواند نماز شب بخواند .

اما سوال دوم یعنی کسی بتواند نماز شب بخواند و آن را به جای نماز قضاء حساب کند . ظاهرا هیچ دلیل ندارد و روشن است که نماز نافله شب کفایت از نماز قضاء نمی کند و شاید مساله به قدری روشن بوده است که همه می دانسته و نیاز به سوال نداشته است و مقتضی قاعده هم همین است مگر دلیل خاص بر جواز اقامه شود که چنین دلیلی نداریم .

 سوال دیگری که مطرح است این است که اگر انسان در شب بیدار شود و نمازقضاء بخواند افضل است یا  در اوقات دیگر نماز قضاء بخواند .

إِنَّمَا يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا الَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِهَا خَرُّوا سُجَّداً وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لاَ يَسْتَكْبِرُونَ  تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ ﴿16﴾[15]

در روایات به این معنی اشاره شده است وَ قِيَامُ الرَّجُلِ فِي جَوْفِ اللَّيْلِ بِذِكْرِ اللَّهِ ثُمَّ قَرَأَ ع- تَتَجٰافىٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضٰاجِعِ‌[16] یعنی آنچه در بیداری شب مهم است ذکر خدا است و حتما لازم نیست نماز شب مستحب باشد بلکه نماز قضاء واجب از بزرگترین یادهای خدا است  و قطعا خواندن آن در دل شب افضل است از اوقات دیگر همانطور که سائر نوافل در دل شب افضل است.

نماز زیارت ائمه

روایت اول : حَدَّثَنِي أَبُو الْقَاسِمِ قَالَ حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ رَحِمَهُ اللَّهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ قَالَ وَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ مَتٍّ الْجَوْهَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَلِيٍّ الْحَرَّانِيِّ قَالَ قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع مَا لِمَنْ زَارَ قَبْرَ الْحُسَيْنِ ص قَالَ مَنْ أَتَاهُ وَ زَارَهُ وَ صَلَّى عِنْدَهُ رَكْعَتَيْنِ أَوْ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ كُتِبَتْ لَهُ حِجَّةٌ وَ عُمْرَةٌ قَالَ قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ وَ كَذَلِكَ لِكُلِّ مَنْ أَتَى قَبْرَ إِمَامٍ مُفْتَرَضَةٍ طَاعَتُهُ قَالَ نَعَمْ‌. [17]

روایت دوم : وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْأَصَمِّ قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ قَالَ أَتَاهُ رَجُلٌ فَقَالَ لَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ هَلْ يُزَارُ وَالِدُكَ قَالَ فَقَالَ نَعَمْ وَ يُصَلَّى عِنْدَهُ وَ قَالَ يُصَلَّى خَلْفَهُ وَ لَا يُتَقَدَّمُ عَلَيْهِ قَالَ فَمَا لِمَنْ أَتَاهُ قَالَ الْجَنَّةُ إِنْ كَانَ يَأْتَمُّ بِهِ قَالَ فَمَا لِمَنْ تَرَكَهُ رَغْبَةً عَنْهُ قَالَ الْحَسْرَةُ يَوْمَ الْحَسْرَةِ ... [18]

روایت سوم : حَدَّثَنِي أَبِي رَحِمَهُ اللَّهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِدْرِيسَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى الْعَطَّارِ عَنِ الْعَمْرَكِيِّ بْنِ عَلِيٍّ قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى وَ كَانَ فِي خِدْمَةِ أَبِي جَعْفَرٍ الثَّانِي ع عَنْ عَلِيٍّ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فِي حَدِيثٍ لَهُ طَوِيلٍ قَالَ قُلْتُ فَمَا لِمَنْ صَلَّى عِنْدَهُ يَعْنِي الْحُسَيْنَ ع قَالَ مَنْ صَلَّى عِنْدَهُ رَكْعَتَيْنِ لَمْ يَسْأَلِ اللَّهَ تَعَالَى شَيْئاً إِلَّا أَعْطَاهُ إِيَّاهُ ...[19]

از روایات مذکور می توان استفاده نمود  که در زیارت نماز فی الجمله در نزد مزور وارد شده است  اما ظاهرا از باب تعدد مطلوب است چون نماز خاصی وارد نشده است پس هر نوع نمازی را میتوان در هنگام زیارت خواند . اما دقت کنیم که دو نماز نیست . بلکه یک نماز است منتهی هر نمازی خوانده شود همین ثواب بر آن مترتب می شود .

 محمد عطایی 28/5/94

نتایج

الف ) طبق قاعده کلی " تعدد السبب الموجب لتعدد المسبب إلا ما أخرجه الدليل" اصل عدم تداخل نمازها در هم است و برای درک ثواب هر نماز باید آن را مستقل و جدا گانه بجا آورد.

ب ) نماز غفیله و نماز نافله مغرب  دو نماز مستقل هستند و در هو ادغام نمی شوند

ج ) نماز نافله مغرب را که کیفیت خاصی ندارد می توان به شکل نماز غفیله و وصیت خواند ولی دو نماز محسوب نمی شود

د ) نماز جعفر طیار را میتوان در نیمه شب خواند ولی نماز شب محسوب نمی شود

ه ) نماز جعفر طیار را میتوان  در مساجد و حرام ائمه به عنوان نماز تحیت خواند و با وجود آن نماز تحیت لازم نیست. هر چند دو نماز حساب نمی شود .

و ) در حرم ائمه مرسوم است نماز زیارت میخوانند که کیفیت خاصی در آن وارد نشده است می توان به جای ان نماز قضاء و یا هر نافله دیگری خواند.

ز ) در نیمه شب می توان نماز قضاء خواند ولی نماز شب نیست هر چند ثواب آن افضل است.