بسم الله الرحمن الرحیم
در عروه آمده است : من قواطع السفر العزم على إقامة عشرة أيّام متواليات في مكان واحد من بلد أو قرية أو مثل بيوت الأعراب أو فلاة من الأرض أو العلم بذلك و إن كان لا عن اختيار و لا يكفي الظنّ بالبقاء فضلًا عن الشكّ و الليالي المتوسّطة داخلة بخلاف الليلة الأُولى و الأخيرة، فيكفي عشرة أيّام و تسع ليال، و يكفي تلفيق اليوم المنكسر من يوم آخر على الأصحّ، فلو نوى المقام عند الزوال من اليوم الأوّل إلى الزوال من اليوم الحادي عشر كفى، و يجب عليه الإتمام، و إن كان الأحوط الجمع، و يشترط وحدة محلّ الإقامة، فلو قصد الإقامة في أمكنة متعدّدة عشرة أيّام لم ينقطع حكم السفر، كأن عزم على الإقامة في النجف و الكوفة أو في الكاظمين و بغداد، أو عزم على الإقامة في رستاق من قرية إلى قرية من غير عزم على الإقامة في واحدة منها عشرة أيّام، و لا يضرّ بوحدة المحلّ فصل مثل الشطّ بعد كون المجموع بلداً واحداً كجانبي الحلّة و بغداد و نحوهما، و لو كان البلد خارجاً عن المتعارف في الكبر فاللازم قصد الإقامة في المحلّة منه إذا كانت المحلّات منفصلة، بخلاف ما إذا كانت متّصلة إلّا إذا كان كبيراً جدّاً بحيث لا يصدق وحدة المحلّ، و كان كنيّة الإقامة في رستاق مشتمل على القرى مثل قسطنطنيّة و نحوها.[1]
لا يعتبر في نيّة الإقامة قصد عدم الخروج عن خطّة سور البلد على الأصحّ، بل لو قصد حال نيّتها الخروج إلى بعض بساتينها و مزارعها و نحوها من حدودها ممّا لا ينافي صدق اسم الإقامة في البلد عرفاً جرى عليه حكم المقيم حتّى إذا كان من نيّته الخروج عن حدّ الترخّص، بل إلى ما دون الأربعة إذا كان قاصداً للعود عن قريب بحيث لا يخرج عن صدق الإقامة في ذلك المكان عرفاً، كما إذا كان من نيّته الخروج نهاراً و الرجوع قبل الليل
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ أَ رَأَيْتَ مَنْ قَدِمَ بَلْدَةً إِلَى مَتَى يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَكُونَ مُقَصِّراً وَ مَتَى يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يُتِمَّ قَالَ إِذَا دَخَلْتَ أَرْضاً فَأَيْقَنْتَ أَنَّ لَكَ بِهَا مُقَاماً عَشَرَةَ أَيَّامٍ فَأَتِمَّ الصَّلَاةَ وَ إِنْ لَمْ تَدْرِ مَا مُقَامُكَ بِهَا تَقُولُ غَداً أَخْرُجُ أَوْ بَعْدَ غَدٍ فَقَصِّرْ مَا بَيْنَكَ وَ بَيْنَ أَنْ يَمْضِيَ شَهْرٌ فَإِذَا تَمَّ لَكَ شَهْرٌ فَأَتِمَّ الصَّلَاةَ وَ إِنْ أَرَدْتَ أَنْ تَخْرُجَ مِنْ سَاعَتِكَ.[2]
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، قَالَ: سَأَلَ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ أَبَا عَبْدِ اللّٰهِ عليه السلام- وَ أَنَا أَسْمَعُ- عَنِ الْمُسَافِرِ: إِنْ حَدَّثَ نَفْسَهُ بِإِقَامَةِ عَشَرَةِ أَيَّامٍ؟قَالَ: «فَلْيُتِمَّ الصَّلَاةَ، وَ إِنْ لَمْ يَدْرِ مَا يُقِيمُ يَوْماً أَوْ أَكْثَرَ، فَلْيَعُدَّ ثَلَاثِينَ يَوْماً، ثُمَّ لْيُتِمَّ، وَ إِنْ كَانَ أَقَامَ يَوْماً، أَوْ صَلَاةً وَاحِدَةً».فَقَالَ لَهُ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ : بَلَغَنِي أَنَّكَ قُلْتَ خَمْساً؟ فَقَالَ: «قَدْ قُلْتُ ذَاكَ . قَالَ أَبُو أَيُّوبَ : فَقُلْتُ أَنَا: جُعِلْتُ فِدَاكَ، يَكُونُ أَقَلَّ مِنْ خَمْسٍ ؟ فَقَالَ : «لَا». [3]
سَعْدٌ عَنْ مُوسَى بْنِ عُمَرَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ إِذَا أَتَيْتَ بَلْدَةً فَأَزْمَعْتَ الْمُقَامَ عَشَرَةَ أَيَّامٍ فَأَتِمَّ الصَّلَاةَ فَإِنْ تَرَكَهُ رَجُلٌ جَاهِلٌ فَلَيْسَ عَلَيْهِ إِعَادَةٌ [4].
وَ رَوَى مُعَاوِيَةُ بْنُ وَهْبٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ إِذَا دَخَلْتَ بَلَداً وَ أَنْتَ تُرِيدُ الْمُقَامَ عَشَرَةَ أَيَّامٍ فَأَتِمَّ الصَّلَاةَ حِينَ تَقْدَمُ وَ إِنْ أَرَدْتَ الْمُقَامَ دُونَ الْعَشَرَةِ فَقَصِّرْ وَ إِنْ أَقَمْتَ تَقُولُ غَداً أَخْرُجُ وَ بَعْدَ غَدٍ وَ لَمْ تُجْمِعْ عَلَى عَشَرَةٍ فَقَصِّرْ مَا بَيْنَكَ وَ بَيْنَ شَهْرٍ فَإِذَا تَمَّ الشَّهْرُ فَأَتِمَّ الصَّلَاةَ قَالَ قُلْتُ إِنْ دَخَلْتُ بَلَداً أَوَّلَ يَوْمٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ لَسْتُ أُرِيدُ أَنْ أُقِيمَ عَشْراً فَقَالَ قَصِّرْ وَ أَفْطِرْ قُلْتُ فَإِنْ مَكَثْتُ كَذَلِكَ أَقُولُ غَداً أَوْ بَعْدَ غَدٍ فَأُفْطِرُ الشَّهْرَ كُلَّهُ وَ أَقْصُرُ قَالَ نَعَمْ هَذَا وَاحِدٌ إِذَا قَصَرْتَ أَفْطَرْتَ وَ إِذَا أَفْطَرْتَ قَصَرْتَ[5]
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ السِّنْدِيِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ سَأَلْتُهُ عَنِ الْمُسَافِرِ يَقْدَمُ الْأَرْضَ فَقَالَ إِنْ حَدَّثَتْهُ نَفْسُهُ أَنْ يُقِيمَ عَشْراً فَلْيُتِمَّ وَ إِنْ قَالَ الْيَوْمَ أَخْرُجُ أَوْ غَداً أَخْرُجُ وَ لَا يَدْرِي فَلْيُقَصِّرْ مَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ شَهْرٍ فَإِنْ مَضَى شَهْرٌ فَلْيُتِمَّ وَ لَا يُتِمَّ فِي أَقَلَّ مِنْ عَشَرَةٍ إِلَّا بِمَكَّةَ وَ الْمَدِينَةِ وَ إِنْ أَقَامَ بِمَكَّةَ وَ الْمَدِينَةِ خَمْساً فَلْيُتِمَّ[6]
در اصل مساله یعنی اقامت ده روزه در مکانی موجب تمام شدن حکم سفر و کامل شدن نماز و جواز روزه است بحثی نیست و روایات متعددی در حد استفاضه دلالت بر این مطلب دارد که برخی از آنها در بالا ذکر شد که سند اکثر آنها صحیح است . و من حیث المجموع نمی توان در سند آنها مناقشه نمود.
اما مسائل متفرع بر این معنی باید هر یک بررسی شود .
اول : مقدار ده روز چه مقدار است ؟ ایا باید ده روز کامل یعنی 240 ساعت باشد . که در این صورت شب اول و یا اخر هم باید اقامت داشته باشد و یا ده روز بدون شب کافی است که شب آول و اخر لازم نیست بماند بلکه از طلوع روز اول تا غروب روز دهم کافی است ؟
در تمام متون بالا از عبارت عشره ایام استفاده شده است و یوم هر چند گاهی با قرائنی بر شبانه روز اطلاق می شود و اما به معنی روز است در مقابل شب و شامل شب نمی شود و روز هم از طلوع آفتاب است تا غروب آفتاب . چون روز یک امر عرفی است . و عرفا بر زمانی از شبانه روز گفته می شود که خورشید تابان باشد و در وقتی خورشید نیست اطلاق روز مشکل است یعنی در بین الطلوعین صبح و بین غروب و مغرب در انتهای روز که خورشید وجود ندارد صدق روز نمی کند . بنا براین قول دوم صحیح است [7]. هر چند آقایان خمینی وگلپایگانی و و وحید و فاضل وتبریزی و سیستانی و شبیری و صافی [8]روز را از طلوع فجر صادق دانسته اند .[9]
دوم : آیا باید ده روز متوالی و پی در پی باشد یا ده روز متفرق هم کافی است مثلا شخصی می خواند دو بار به مشهد برود ودر هر بار 5 روز در مشهد بماند آیا باید نمازش را شکسته بخواند یا تمام ؟
ظاهرا اجماع وجود دارد که ده روز باید پی در پی باشد و از ظاهرا عبارت عشره ایام این استفاده شده است و صحیح است . و با دقت در روایت معلوم می شود ده روز باید پی در پی باشد. والا نماز همچنان شکسته است . و ظاهرا این معنی هم مورد اختلاف نباشد.
سوم : وحدت مکان قصد عشره
ظاهرا باید در مکان واحد باشد و اگر اقامت ده روزه در مکانهای متعدد باشد نماز کما کان شکسته است . و ظهور روایات باب این معنی است . ظاهرا اختلافی نباشد .
چهارم : خروج از محل قصد عشره
اگر از ابتدا قصد خروج از محل اقامه را داشته باشد . مثلا کسی در نجف قصد می کند ده روز بماند اما می خواهد در وسط ده روز به محل دیگری برود و باز گردد .
اگر جایی که می خواهد برود و باز گردد بیش از مسافت شرعی ( 45 کیلومتر ) باشد قطعا سفر مجدد و مستقل شکل گرفته است و قصد عشره از بین رفته است و این مسلم است و در واقع این فرد قصد ده روز ماندن را ندارد و این معنی روشن است و ادله ماندن ده روز از این فرض انصراف دارد.
اما اگر خروج او از محل قصد اقامه به کمتر از مسافت شرعی باشد که عرفا سفر مستقل و جدید نباشد . از جهت سفر جدید مشکلی ندارد و لی باید به مقداری باشد که عرفا مضر به ماندن در مکان واحد نباشد.
اما اینکه چه مقدار خروج منافی قصد عشره است یک امر عرفی است و به همین واسطه مورد اختلاف شدید اقایان قرار گرفته است . و اختلاف نظر اقایان به صورت زیر که فکر کنم در کمتر مساله ای به این مقدار احتلاف وجود داشته باشد نشان از عدم مبمای فقهی در این مساله دارد . و این اختلاف ناشی از دخالت در امر عرف و استنتاج یک امر عرفی است .
1 - خروج یکی دو ساعت در مجموع ده روز ( خمینی و نوری ) [10]
2 - اذا قصد الخروج الی ما یتعلق بالبلد ( خویی و وحید ) [11]
3 - اذا ...الخروج الی حد الترخص او الی ما دون الاربعه ...فیشکل .( گلپایگانی ) [12]
4 - قصد اقامه در دو محل نزدیک به هم صحیح است .و لو در حد ترخص نباشند .( بهجت ) [13]
5 - چنانچه در شب و زمان استراحت به محل قصد اقامت بر گردد نمازش تمام است .( تبریزی ) [14]
6 - شش هفت ساعت در روز مضر به قصد اقامت نیست ( خامنه ا ی ) [15]
7 - بیش از دو ساعت نباشد مضر نیست ولی اگر تمام شب یا تمام روز باشد مضر است . ( وحید ) [16]
8 - تا نصف روز مانعی ندارد و تکرار تا حدی که نگوینددر دو جا اقامت دارد مانعی ندارد . ( سیستانی ) [17]
9 - چنانچه خوابگاهش در آن محل باشد کافی است . ( زنجانی ) [18]
10 - حتی به مقدار یکی دو ساعت مضر است ( صافی ) [19]
11- هر روز یکی دو ساعت مضر نیست ( مکارم و سبحانی ) [20]
عدم اجازه خروج به مقدار یک یا دو ساعت قطعا خلاف نظر عرف است و همینطور اجازه خروج در هر روز به مقدار چند ساعت هم قطعا خلاف نظر عرف است . و بهتر است از دخالت در امر عرف پرهیز شود و به خود عرف واگذار شود .
و در موارد شک هم اصل شکسته بودن نماز و عدم تحقق قصد اقامت است.
پنجم : در هنگام خروج از محلی که قصد عشره کرده است . شکسته شدن نماز بعد از خروج از محل است یا باید از محل ترخص شهر هم بگذرد مثل وطن .
در عروه آمده : (مسألة 65): الأقوى عدم اختصاص اعتبار حد الترخّص بالوطن فيجري في محلّ الإقامة أيضاً بل و في المكان الذي بقي فيه ثلاثين يوماً متردّداً، و كما لا فرق في الوطن بين ابتداء السفر و العود عنه في اعتبار حدّ الترخّص، كذلك في محلّ الإقامة، فلو وصل في سفره إلى حدّ الترخّص من مكان عزم على الإقامة فيه ينقطع حكم السفر، و يجب عليه أن يتمّ، و إن كان الأحوط التأخير إلى الوصول الى المنزل كما في الوطن، نعم لا يعتبر حدّ الترخّص في غير الثلاثة كما إذا ذهب لطلب الغريم أو الآبق بدون قصد المسافة، ثمّ في الأثناء قصدها فإنّه يكفي فيه الضرب في الأرض.[21]
در حالی که فقد نسب إلى الأكثر اعتبار حدّ الترخص و أنّه لا فرق فيه بين الوطن و غيره. بسیاری از بزرگان مثل خوانساری و جواهری و فیروز آبادی و خمینی و خویی وکاشف الغطا و اقا ضیا و شیرازی و حکیم و بروجردی و اصفهانی و حائری و آل یاسین و فاضل و فیاض حاشیه دارند و حد ترخص را مختص به وطن می دانند.
و ظاهرا منشاء اختلاف نکته کلیدی باشد که محقق خویی بیان نموده اند . به اینکه اگر محل قصد عشره را در حکم وطن بدانیم و تمام بودن نماز در آنجا را از باب تخصص بدانیم باید حکم را تعمیم بدهیم[22] اما اگر تمام بودن نماز در محل قصد عشره را تخصیص بدانیم اظهر اختصاص حکم به وطن است [23].
و با همین نگاه می توان ادعای اطلاق یا انصراف به روایات باب را فهمید .
روایت اول : مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِينٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع الرَّجُلُ يُرِيدُ السَّفَرَ مَتَى يُقَصِّرُ قَالَ إِذَا تَوَارَى مِنَ الْبُيُوتِ قَالَ قُلْتُ الرَّجُلُ يُرِيدُ السَّفَرَ فَيَخْرُجُ حِينَ تَزُولُ الشَّمْسُ قَالَ إِذَا خَرَجْتَ فَصَلِّ رَكْعَتَيْنِ.
روایت صحیحه است و از حیث دلالت اطلاق دارد که هر کس مسافر نباشد و شروع به سفر کند تا حد ترخص نمازش تمام است و بعد شکسته می شود . بنا بر این اگر مقیم ده روزه در حکم مواطن باشد چون سفر را آغاز نموده است تا حد ترخص نمازش تمام است . اما اگر در حکم مواطن نباشد قبلا سفر را آغاز نموده است و برای شکسته شدن نماز نیاز به عبور از حد ترخص نیست . و مشمول روایت نمی شود .
روایت دوم : وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ الْمُسَافِرُ يُقَصِّرُ حَتَّى يَدْخُلَ الْمِصْرَ
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْهُ قَالَ إِذَا سَمِعَ الْأَذَانَ أَتَمَّ الْمُسَافِرُ[24]
این روایت با این سند معتبر نیست و مرسله می باشد و در ثانی اطلاق به صورت مطلق ندارد که به هر نحو صدای اذان شنیده شد نماز تمام باشد بلکه انصراف به شنیده شدن صدای اذان از وطن دارد.
روایت سوم : مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَّارُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ التَّقْصِيرِ قَالَ إِذَا كُنْتَ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي تَسْمَعُ فِيهِ الْأَذَانَ فَأَتِمَّ وَ إِذَا كُنْتَ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي لَا تَسْمَعُ فِيهِ الْأَذَانَ فَقَصِّرْ وَ إِذَا قَدِمْتَ مِنْ سَفَرٍ فَمِثْلُ ذَلِكَ.[25]
روایت صحیحه است . ولی ظاهرا اطلاقی نداشته باشد بلکه مربوط به اول سفر است و از لحاظ شمول نسبت به محل نزاع حکم روایت اول را دارد که دیدیم با اختلاف مبنی مرتبط است.
روایت چهارم : حَمَّادٌ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: مَنْ قَدِمَ بَعْدَ التَّرْوِيَةِ بِعَشَرَةِ أَيَّامٍ وَجَبَ عَلَيْهِ إِتْمَامُ الصَّلَاةِ وَ هُوَ بِمَنْزِلَةِ أَهْلِ مَكَّةَ فَإِذَا خَرَجَ إِلَى مِنًى وَجَبَ عَلَيْهِ التَّقْصِيرُ فَإِذَا زَارَ الْبَيْتَ أَتَمَّ الصَّلَاةَ وَ عَلَيْهِ إِتْمَامُ الصَّلَاةِ إِذَا رَجَعَ إِلَى مِنًى حَتَّى يَنْفِرَ.[26]
این روایت هر چند از لحاظ سند مشکل ندارد و صحیحه است اما از لحاظ دلالت مشکل دارد و ظاهرا هیچ فقیهی طبق مفاد آن فتوی نداده ا ست و روایت مهجور است . چون کسی که در مکه باشد و لو وطن او هم مکه باشد با عزیمت به منی با توجه به اینکه بعد از منی به عرفات می رود نمازش شکسته است و وجهی برای تمام بودن نماز او وجود ندارد و هیچ فقیهی این معنی را قبول نداشته و طبق آن فتوی نمی دهد و به صورت مطلق نمی توان گفت کسی که در محلی قصد ده روزه می کند به منزله آهالی آن شهر از جمیع جهات محسوب می شود.
بنا بر این ظاهرا حق با محقق خویی باشد که حد ترخس را مربوط به وطن می دانند و کسی که در محلی قصد عشره کرده است به محض حرکت و خروج از محل قصد عشره نمازش مثل سابق شکسته می شود و استثناءا تا در محل بود نمازش تمام بود. و نیاز به عبور از حد ترخص ندارد.
ششم : نماز هنگام ورود به شهر محل قصد عشره تمام است یا با رسیدن به حد ترخص آن شهر و قبل از ورود تمام می باشد.
عروه در این فرض هم مثل فرض سابق حد ترخص را دخالت داده است و فرموده در حین رسیدن به حد ترخص شهری که می سخواهد ده روز در آنجا بماند نماز تمام می شود و نیاز به ورود به شهر نیست. و ظاهرا این بحث هم متفرع بر مینای سابق است . و لی در این بحث بیشتر می توان گفت ملاک دخول شهر است چون در رسین به حد ترخص هیچ دلیلی بر تمامیت نماز در مسافر نداریم مگر یک روایت ( روایت سوم صحیحه ابن سنان ) که انحصارا در مورد وطن است و اطلاقی که شامل محل قصد عشره بشود وجود ندارد. بنا بر این در هنگام ورود به شهری که قصد عشره دارد نمازش تمام است نه قبل از ورود و لو به جایی برسد که صدای اذان شهر را بشنود یا دیوار ان را ببیند .
هشتم : ایا در محل قصد عشره نیت ماندن ده روز لازم است یا همین که بداند ده روز می ماند کافی است و لو نیت ده روز ماندن نداشته باشد.
ظاهرا تفاوت بین نیت داشتن و دانستن به این باشد که در نیت قصد کردن وانشاء لازم است به خلاف دانستن که نیاز به انشاء ندارد.
در عروه دارد : من قواطع السفر العزم على إقامة عشرة أيّام متواليات في مكان واحد.... أو العلم بذلك ، و إن كان لا عن اختيار. که اشاره دارد که نیت لازم است چون عزم همان نیت است منتهی بعدا دارند که علم هم کافی است و لو نیت و قصد هم نداشته باشد.
بنا بر این از عروه استفاده می شود که علم کافی است و لو قصد و نیت نداشته باشد. مثل کسی که بی اختیار مجبور است در مکانی بماند . ولی اگر بتواند از آنجا خارج می شود.
روایات باب به هر دو نکته اشاره دارد .
روایت اول : عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ قُلْتُ لَهُ أَ رَأَيْتَ مَنْ قَدِمَ بَلْدَةً إِلَى مَتَى يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَكُونَ مُقَصِّراً وَ مَتَى يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يُتِمَّ قَالَ إِذَا دَخَلْتَ أَرْضاً فَأَيْقَنْتَ أَنَّ لَكَ بِهَا مُقَاماً عَشَرَةَ أَيَّامٍ فَأَتِمَّ الصَّلَاةَ وَ إِنْ لَمْ تَدْرِ مَا مُقَامُكَ بِهَا تَقُولُ غَداً أَخْرُجُ أَوْ بَعْدَ غَدٍ فَقَصِّرْ مَا بَيْنَكَ وَ بَيْنَ أَنْ يَمْضِيَ شَهْرٌ فَإِذَا تَمَّ لَكَ شَهْرٌ فَأَتِمَّ الصَّلَاةَ وَ إِنْ أَرَدْتَ أَنْ تَخْرُجَ مِنْ سَاعَتِكَ.
در این روایت که صحیحه هم می باشد یقین به ماندن ده روز ملاک است و طبعا کسی که یقین دارد ده روز در مکانی میماند . نیت ماندن هم می کند . ولی اطلاق دارد و شامل کسی که مجبور هم هست می شود.
روایت دوم : َعلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ قَالَ: سَأَلَ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع وَ أَنَا أَسْمَعُ عَنِ الْمُسَافِرِ إِنْ حَدَّثَ نَفْسَهُ بِإِقَامَةِ عَشَرَةِ أَيَّامٍ قَالَ فَلْيُتِمَّ الصَّلَاةَ وَ إِنْ لَمْ يَدْرِ مَا يُقِيمُ يَوْماً أَوْ أَكْثَرَ فَلْيَعُدَّ ثَلَاثِينَ يَوْماً ثُمَّ لْيُتِمَّ وَ إِنْ كَانَ أَقَامَ يَوْماً أَوْ صَلَاةً وَاحِدَةً فَقَالَ لَهُ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ بَلَغَنِي أَنَّكَ قُلْتَ خَمْساً فَقَالَ قَدْ قُلْتُ ذَاكَ قَالَ أَبُو أَيُّوبَ فَقُلْتُ أَنَا جُعِلْتُ فِدَاكَ يَكُونُ أَقَلَّ مِنْ خَمْسٍ فَقَالَ لَا.
روایت سند خوبی دارد هر جند به واسطه ابراهیم برخی آن را حسنه نامیده اند و دلالت دارد که با وجود حدیث نفس که همان نیت است نماز تمام است و بدون نیت ده روز نماز شکسته است .
روایت سوم : سَعْدٌ عَنْ مُوسَى بْنِ عُمَرَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ إِذَا أَتَيْتَ بَلْدَةً فَأَزْمَعْتَ الْمُقَامَ عَشَرَةَ أَيَّامٍ فَأَتِمَّ الصَّلَاةَ فَإِنْ تَرَكَهُ رَجُلٌ جَاهِلٌ فَلَيْسَ عَلَيْهِ إِعَادَةٌ.
این روایت هم با سند صحیح با لفظ ازمعت[27] که به معنی جدیت در ماندن در جایی را دارد . همان علم را کافی می داند وظاهرا نیت ماندن را لازم نمی داند.
روایت چهارم : الْحُسَيْنُ بْنُ سَعِيدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنَِوهْبٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا دَخَلْتَ بَلَداً وَ أَنْتَ تُرِيدُ الْمُقَامَ عَشَرَةَ أَيَّامٍ فَأَتِمَّ الصَّلَاةَ حِينَ تَقْدَمُ وَ إِنْ أَرَدْتَ دُونَ الْعَشَرَةِ فَقَصِّرْ مَا بَيْنَكَ وَ بَيْنَ شَهْرٍ فَإِذَا تَمَّ الشَّهْرُ فَأَتِمَّ الصَّلَاةَ قَالَ قُلْتُ دَخَلْتُ بَلَداً أَوَّلَ يَوْمٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ لَسْتُ أُرِيدُ أَنْ أُقِيمَ عَشْراً فَقَالَ قَصِّرْ وَ أَفْطِرْ قُلْتُ فَإِنِّي مَكَثْتُ كَذَلِكَ أَقُولُ غَداً أَوْ بَعْدَ غَدٍ فَأُفْطِرُ الشَّهْرَ كُلَّهُ وَ أُقَصِّرُ قَالَ نَعَمْ هُمَا وَاحِدٌ إِذَا قَصَّرْتَ أَفْطَرْتَ وَ إِذَا أَفْطَرْتَ قَصَّرْتَ.[28]
این روایت هم با سند صحیح اراده ماندن ده روز را شرط می داند که همان نیت است و ظاهرا شامل غیر موردی که فرد نیت داشته باشد نمی شود.
روایت پنجم : مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ السِّنْدِيِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ سَأَلْتُهُ عَنِ الْمُسَافِرِ يَقْدَمُ الْأَرْضَ فَقَالَ إِنْ حَدَّثَتْهُ نَفْسُهُ أَنْ يُقِيمَ عَشْراً فَلْيُتِمَّ وَ إِنْ قَالَ الْيَوْمَ أَخْرُجُ أَوْ غَداً أَخْرُجُ وَ لَا يَدْرِي فَلْيُقَصِّرْ مَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ شَهْرٍ فَإِنْ مَضَى شَهْرٌ فَلْيُتِمَّ وَ لَا يُتِمَّ فِي أَقَلَّ مِنْ عَشَرَةٍ إِلَّا بِمَكَّةَ وَ الْمَدِينَةِ وَ إِنْ أَقَامَ بِمَكَّةَ وَ الْمَدِينَةِ خَمْساً فَلْيُتِمَّ.
غیر از روایت اول که مساله یقین به اقامت ده روزه در آن ملاک قرار گرفته است. در بقیه روایات نیت کردن ملاک قرار گرفته است . و با توجه به اینکه مانعی ندارد که هر دو مطلب ملاک باشد .ظاهرا مفتی به هم هست که نیت کردن مدخلیت نداشته و علم به ماندن کافی است در تمام بودن نماز همانطور که در اصل سفر هم علم کافی است و نیت لازم نیست.
نهم : آیا ده روز تلفیقی کافی است یا باید ده روز کامل در محل بماند.
در عروه آمده : و يكفي تلفيق اليوم المنكسر من يوم آخر على الأصح ، فلو نوى المقام عند الزوال من اليوم الأوّل إلى الزوال من اليوم الحادي عشر كفى.
محقق خویی با ادعی اینکه کسی که در وسط روز وارد شهری شود و روز بعد در همان ساعت خارج شود عرفا یک روز در آن شهر مانده و اینکه معمولا مسافرین در ان زمانها قبل از غروب و در اواسط روز وارد شهر ها می شدند روز تلفیقی را کافی می داند[29] .
صاحب حدائق با قبول اینکه مساله عرفی است[30] با تمسک به روایتی حکم به عدم جواز تلفیق نموده است.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: مَنْ قَدِمَ قَبْلَ التَّرْوِيَةِ بِعَشَرَةِ أَيَّامٍ- وَجَبَ عَلَيْهِ إِتْمَامُ الصَّلَاةِ- وَ هُوَ بِمَنْزِلَةِ أَهْلِ مَكَّةَ- فَإِذَا خَرَجَ إِلَى مِنًى وَجَبَ عَلَيْهِ التَّقْصِيرُ- فَإِذَا زَارَ الْبَيْتَ أَتَمَّ الصَّلَاةَ- وَ عَلَيْهِ إِتْمَامُ الصَّلَاةِ- إِذَا رَجَعَ إِلَى مِنًى حَتَّى يَنْفِرَ.[31]
وجه تمسک به این روایت این است که معمولا حجاج ظهر و عصر روز ترویه از مکه خارج می شوند و در روایت امده اگر کسی قبل از ترویه ده روز در مکه باشد یعنی نیم روز ترویه را حساب نکرده است . پس معلوم می شود ده روز تلفیقی اعتباری ندارد و کافی نیست.
و این استنتاج در صورتی صحیح است که اصل سند صحیح باشد و از لحاظ دلالت هم ثابت شود امام در مقام بیان این معنی باشد نه اینکه فقط می خواسته است ده روز را بگوید و نظری به تلفیق و غیره نداشته است و اصطلاحا در مقام بیان نبوده است.
محمد عطایی
12/5/93
نتایج
1 _ در اصل مساله یعنی اقامت ده روزه در مکانی موجب تمام شدن حکم سفر و کامل شدن نماز و جواز روزه است اختلافی نیست.
2 _ اقامت باید ده روز کامل یعنی 240 ساعت باشد یا از طلوع روز اول تا غروب روز دهم .
3 _ ظاهرا اجماع وجود دارد که ده روز باید پی در پی باشد
4 _ ظاهرا باید در مکان واحد باشد
5 _ خروج از محل قصد عشره به کمتر از مسافت شرعی باید به مقداری باشد که عرفا مضر به ماندن در مکان واحد نباشد.
6 _ حد ترخص مدخلیت ندارد ، بنا بر این هنگام خروج از محلی که قصد عشره کرده است . شکسته شدن نماز بعد از خروج از محل است.
7 _ حد ترخص مدخلیت ندارد، بنا بر این هنگام ورود به شهری که قصد عشره دارد نمازش تمام است.
8 _ نیت کردن مدخلیت نداشته و علم به ماندن کافی است در تمام بودن نماز همانطور که در اصل سفر هم علم کافی است و نیت لازم نیست.
9 _ ده روز تلفیقی کافی است و لازم نیست حتما ده روز کامل در محل بماند.
[1] . العروة الوثقى (المحشى)؛ ج3، ص: 479
[2] . الكافي (ط - الإسلامية)؛ ج3، ص: 435
[3] . الكافي (ط - دار الحديث)، ج6، ص: 506
[4] . تهذيب الأحكام، ج3، ص: 221
[5] . من لا يحضره الفقيه، ج1، ص: 437
[6] . تهذيب الأحكام، ج3، ص: 220
[7] . صلاة المسافر (للسيد الأصفهاني)، ص: 91
[8] . کتاب احکام مسافر مرکز
[9] . مبدأ اليوم طلوع الفجر الثاني على الأقوى، 0 تحرير الوسيلة، ج1، ص: 259 و منهاج الصالحين (المحشى للحكيم)، ج1، ص: 353
[10] . کتاب احکام مسافر مرکز ص 129
[11] . منهاج الصالحین م 930
[12] . هدایه العباد ج 1 ص 199
[13] . کتاب احکام مسافر مرکز ص 47
[14] . کتاب احکام مسافر مرکز ص 62
[15] کتاب احکام مسافر مرکز ص 70
[16] . کتاب احکام مسافر مرکز ص 82
[17] منهاج الصالحین ج 1 ص 300
[18] . توضیح المسائل ص 285 م 1347
[19] . کتاب احکام مسافر مرکز ص 107
[20] . کتاب احکام مسافر مرکز ص115 و ص 120
[21] . العروة الوثقى (المحشى)، ج3، ص: 465
[22] . أنّ قصد الإقامة قاطع لموضوع السفر و موجب للخروج عن عنوان المسافر عرفاً (موسوعة الإمام الخوئي، ج20، ص: 211)
[23] . الصحيح على عدم خروج المقيم من موضوع المسافر و أنّ الحكم بوجوب التمام عليه تخصيص في أدلّة القصر لا تخصّص، فهو مسافر يجب عليه التمام كالمسافر في صيد اللهو(موسوعة الإمام الخوئي، ج20، ص: 211)
[24] المحاسن (للبرقي)، ج2، ص: 371
[25] تهذيب الأحكام، ج4، ص: 230
[26] . تهذيب الأحكام، ج5، ص: 488
[27] . أَزْمَعْتُ عَلَى أَمْرِ كذا و كذا، إِذا ثَبَتَ عَلَيْه «1» عَزْمِي و عَزِيمَتِي أَنْ أَمْضِيَ إِليه لا مَحَالَةَ(تاج العروس من جواهر القاموس، ج11، ص: 194 )
[28] . تهذيب الأحكام، ج3، ص: 221
[29] . فانّ من دخل البلدة عند الزوال و خرج لدى الزوال من الغد يصح أن يقال: إنّه بقي في تلك البلدة يوماً كاملًا.( موسوعة الإمام الخوئي، ج20، ص: 263)
[30] . ان المرجع في ذلك الى العرف كما انه كذلك في سائر الأمور الغير المحدودة في الشرع،( الحدائق الناضرة في أحكام العترة الطاهرة، ج11، ص: 348)
[31] . وسائل الشيعة، ج8، ص: 464
اینجانب محمد عطایی مسئول پاسخگویی مسائل شرعی بوده و به همین مناسبت برخی مسائل شرعی را بررسی نموده و نتیجه آن را در اینجا منعکس میکنم